
කටුනායක බණ්ඩාරනායක ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපොළේ දිගු කලක් ප්රමාද වී ඇති දෙවැනි මගී පර්යන්තය ඉදිකිරීම සඳහා ජපානයේ තායිසේයි (Taisei) සමාගම සිය මුල් ටෙන්ඩර් මිලට වඩා අමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 190ක පමණ අමතර මුදලක් ඉල්ලා ඇති බවට චෝදනා එල්ල වී තිබේ. ඒ, ටෙන්ඩරය සඳහා ඉදිරිපත් වූ අනෙක් සමාගම් එකමුතුව තාක්ෂණික සුදුසුකම් සපුරා නොමැති බව සඳහන් කරමින් ප්රතික්ෂේප කර ඇති පසුබිමකය.

මෙම චෝදනා එල්ල වී ඇත්තේ ශ්රී ලංකාවේ ප්රධාන ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපොළේ මගී ධාරිතාව ඉහළ නැංවීම අරමුණු කරගත් බණ්ඩාරනායක ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපොළ සංවර්ධන ව්යාපෘතියේ දෙවැනි අදියරේ දෙවැනි පියවරට අදාළ ප්රසම්පාදන ක්රියාවලිය සම්බන්ධයෙනි.
2020 වසරේදී මෙම ඉදිකිරීම් කොන්ත්රාත්තුව මුලින්ම තායිසේයි සමාගමට පිරිනමා තිබුණ ද, 2022 වසරේ ශ්රී ලංකාව මුහුණ දුන් ආර්ථික අර්බුදය සහ ජපාන ජාත්යන්තර සහයෝගිතා ආයතනය (JICA) මූල්ය පහසුකම් සැපයීම අත්හිටුවීම හේතුවෙන් එහි කටයුතු අතරමඟ නතර විය.
අනතුරුව මුල් කොන්ත්රාත්තුව අවසන් කර 2024 සැප්තැම්බර් මාසයේදී නැවත ටෙන්ඩර් කැඳවනු ලැබීය.
ඒ සඳහා තායිසේයි සමාගම සහ ජපානයේ සෝජිට්ස් (Sojitz) සමාගම හා ඉන්දියාවේ ලාර්සන් ඇන්ඩ් ටුබ්රෝ (L&T) සමාගම එක්ව පිහිටුවාගත් සමාගම් එකමුතුව ඉදිරිපත් විය. සෝජිට්ස්–L&T එකමුතුවේ ලංසුව අනිවාර්ය තාක්ෂණික අවශ්යතා සපුරා නොමැති බවට තීරණය කිරීමත් සමඟ ප්රසම්පාදන ක්රියාවලියේ ඉතිරි අදියර සඳහා සුදුසුකම් ලැබූ එකම සමාගම බවට තායිසේයි පත්විය.
එම තෝරාගැනීම සඳහා 2026 ජූලි මාසයේදී JICA ආයතනයේ එකඟතාව හිමි වූ බව ද වාර්තා වේ.
දීර්ඝ කාලයක් පැවැති ඇගයීම් හා සාකච්ඡා අතරතුර තායිසේයි සමාගම සිය යෝජිත මිල සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ දමා ඇති බව නවතම චෝදනාවල දැක්වේ. තාක්ෂණික ඇගයීම් නිලධාරීන්ගේ විරෝධතා නොතකා එම වැඩි කළ මුදලට අනුමැතිය ලබාගැනීමට අමාත්යාංශයේ ජ්යෙෂ්ඨ නිලධාරීන් උත්සාහ කර ඇති බවට ද චෝදනා එල්ල වී ඇත.
කෙසේ වෙතත්, සම්පූර්ණ ටෙන්ඩර් ලේඛන, කමිටුවල නිල තීරණ හෝ අදාළ ආයතන අතර හුවමාරු වූ ලිපිලේඛන මගින් මෙම චෝදනා මෙතෙක් ස්වාධීනව තහවුරු කර නොමැත. එසේ වුවද, විශාල විදේශ ණය මුදලක් සහ මහජන මුදල් වැය කෙරෙන ව්යාපෘතියක් බැවින් එහි මූල්යමය බලපෑම පිළිබඳ විධිමත් පරීක්ෂාවක් අවශ්ය වේ.
ආර්ථික අර්බුදයෙන් අතරමඟ නතර වූ ගුවන් තොටුපොළ සංවර්ධනය
දෙවැනි මගී පර්යන්තය ඉදිකිරීමේ මූලික අරමුණ වූයේ බණ්ඩාරනායක ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපොළේ මගී සේවා ධාරිතාව පුළුල් කිරීමයි. ව්යාපෘතිය අවසන් කිරීමෙන් වාර්ෂිකව හැසිරවිය හැකි මගීන් සංඛ්යාව මිලියන හයක පමණ සිට මිලියන 16 දක්වා ඉහළ නැංවීමට අපේක්ෂා කෙරේ.
වැඩිවන මගී සංඛ්යාවට සේවා සැපයීම සඳහා අවශ්ය අනෙකුත් පහසුකම් සහ යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය ද මෙම ව්යාපෘතියට ඇතුළත්ය.
අමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 564ක පමණ වටිනාකමකින් යුත් මුල් ඉදිකිරීම් කොන්ත්රාත්තුව 2020 මාර්තු මාසයේදී තායිසේයි සමාගමට පිරිනමා තිබූ බව වාර්තා වේ. JICA ආයතනය හරහා ලබාදුන් ජපාන සහනදායී ණය පහසුකම් යටතේ එම වසරේදීම ඉදිකිරීම් ආරම්භ කෙරිණි.
එහෙත්, 2022 අප්රේල් මාසයේදී ශ්රී ලංකා රජය විදේශ ණය ආපසු ගෙවීම අත්හිටුවීමත් සමඟ JICA ආයතනය ද අදාළ ණය පහසුකම් යටතේ මුදල් නිකුත් කිරීම අත්හිටුවීය. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ඉදිකිරීම් කටයුතු නතර වූ අතර ව්යාපෘතිය අසම්පූර්ණව පැවතිණි.
ගුවන් තොටුපොළේ මෙහෙයුම් භාර රාජ්ය සමාගම වන ගුවන් තොටුපොළ හා ගුවන් සේවා (ශ්රී ලංකා) (පෞද්ගලික) සමාගමට ඉදිකිරීම් නැවත ආරම්භ කිරීමේදී ඒ වන විට මතුව තිබූ මූල්ය හා ගිවිසුම්ගත ගැටලු විසඳීමට ද සිදුවිය.
තායිසේයි සමාගම සමඟ පැවැති මුල් කොන්ත්රාත්තුව අවසන් කිරීමෙන් අනතුරුව රජය නව ප්රසම්පාදන ක්රියාවලියකට යොමු විය.
ව්යාපෘතිය සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා 2024 සැප්තැම්බර් මාසයේදී නව ටෙන්ඩර් කැඳවීම JICA ආයතනය ප්රසිද්ධියේ අගය කර තිබිණි. ශ්රී ලංකාවේ ණය ප්රතිව්යුහගත කිරීමේ ප්රගතියත් සමඟ ජපාන මූල්යාධාර යටතේ ක්රියාත්මක වූ යටිතල පහසුකම් ව්යාපෘති යළි ආරම්භ කිරීමේ වැඩපිළිවෙළට එය ද ඇතුළත් විය.
එහෙත්, 2026 වසර වන විටත් පර්යන්තයේ ඉදිකිරීම් අවසන් වී නොතිබූ අතර කොන්ත්රාත්කරු තෝරාගැනීම, ව්යාපෘති පිරිවැය සහ මූල්ය පහසුකම් සම්බන්ධයෙන් තවදුරටත් සාකච්ඡා කිරීමට සිදුව තිබිණි.
අඩු මිලක් ඉදිරිපත් කළ බව කියන සමාගම් එකමුතුව ප්රතික්ෂේප කිරීම
නව ටෙන්ඩර් කැඳවීමේදී තායිසේයි සමාගම සහ සෝජිට්ස්–L&T එකමුතුව තරගකාරී ලංසු ඉදිරිපත් කළහ. ප්රසම්පාදන කොන්දේසි අනුව මූල්ය ලංසු සලකා බැලීමට පෙර තාක්ෂණික ඇගයීම් සිදු කළ යුතු විය.
2026 ජනවාරි මාසයේ පළ වූ වාර්තා අනුව, තාක්ෂණික අවශ්යතා සපුරා තිබූ එකම ලංසුකරු තායිසේයි සමාගම බව ගුවන් තොටුපොළ හා ගුවන් සේවා සමාගම JICA ආයතනයට දැනුම් දී තිබිණි. එම තක්සේරුවට JICA ආයතනයේ එකඟතාව හිමි වූ බව ජූලි මාසයේ පළ වූ වාර්තාවල සඳහන් විය.
ඒ අනුව මූල්ය ඇගයීම් සහ මිල පිළිබඳ සාකච්ඡාවල ඉතිරි අදියරවලට පෙර සෝජිට්ස්–L&T එකමුතුව ප්රසම්පාදන ක්රියාවලියෙන් ඉවත් කෙරිණි.
අදාළ චෝදනා ඇතුළත් මුල් වාර්තාවට අනුව, ප්රතික්ෂේප වූ සමාගම් එකමුතුව ඉදිරිපත් කළ මිල තායිසේයි සමාගමේ මුල් මිලට වඩා අමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 250ක පමණ අඩු අගයකි.
එය සැලකිය යුතු මුදලක් වුවද, ලංසු දෙකම පරීක්ෂා කිරීමකින් තොරව එම මුදල රජයට ඉතිරි කරගත හැකිව තිබූ මුදලක් ලෙස සැලකිය නොහැකිය. අනිවාර්ය තාක්ෂණික අවශ්යතා සපුරා නොමැති නම් අඩු මිලක් ඉදිරිපත් කිරීම පමණක් සුදුසුකම් ලැබීමට ප්රමාණවත් නොවේ.
අනෙක් අතට, අඩු මිලක් ඉදිරිපත් කළ ලංසුකරුවකු නුසුදුස්සකු බවට පත් කිරීම පැහැදිලිව ලේඛනගත කළ සහ සියලු ලංසුකරුවන්ට එකසේ අදාළ වූ ඇගයීම් නිර්ණායක මත පදනම් විය යුතුය.
සෝජිට්ස්–L&T එකමුතුව සපුරා නොතිබූ නිශ්චිත තාක්ෂණික අවශ්යතා මොනවාද, එම අඩුපාඩු ලංසුව ප්රතික්ෂේප කිරීමට ප්රමාණවත්ද සහ සමාගම් දෙකටම එකම ඇගයීම් නිර්ණායක යොදාගෙන තිබේද යන්න පැහැදිලි කිරීම ප්රසම්පාදන බලධාරීන්ගේ වගකීමකි.
තාක්ෂණික ඇගයීම් තීරණය පිළිබඳ විනිවිදභාවයේ අවශ්යතාව
සෝජිට්ස්–L&T එකමුතුවේ සුදුසුකම් සම්බන්ධයෙන් තාක්ෂණික ඇගයීම් කමිටුව සහ JICA ආයතනය අතර වසරකට වැඩි කාලයක් මතභේද පැවැති බවට ද චෝදනා එල්ල වී තිබේ.
මුල් වාර්තාව පෙන්වා දෙන්නේ එම එකමුතුව විශ්වාසදායක තරගකරුවකු වූ බවත්, එය ඉවත් කිරීමෙන් මිල සම්බන්ධයෙන් පැවැති තරගකාරීත්වය අහිමි වූ බවත්ය.
තාක්ෂණික ඇගයීම් ක්රියාවලිය දීර්ඝ කාලයක් පැවැති බවත්, එහි ප්රතිඵල JICA ආයතනය විසින් සමාලෝචනය කළ බවත් එම කාලයේ පළ වූ වාර්තාවලින් තහවුරු වේ.
එහෙත්, සෝජිට්ස්–L&T එකමුතුවට වාසිදායක තාක්ෂණික නිර්දේශයක් JICA ආයතනය අනිසි ලෙස වෙනස් කළ බව හෝ එම එකමුතුව සියලු අනිවාර්ය තාක්ෂණික අවශ්යතා සපුරා තිබූ බව හෝ එම වාර්තාවලින් ස්වාධීනව තහවුරු නොවේ.
ටෙන්ඩර් ලේඛනවල දක්වා ඇති පිරිවිතර හා කොන්දේසි අනුව ලංසු ඇගයීම ප්රසම්පාදන කමිටුවල වගකීමකි. ණය ගිවිසුම්වලට අනුව ප්රසම්පාදන ක්රියාපටිපාටිය සමාලෝචනය කිරීමේ කාර්යභාරයක් මූල්ය පහසුකම් සපයන JICA ආයතනයට ද පැවරී තිබේ.
එබැවින් ප්රසම්පාදන තීරණයකට JICA ආයතනය එකඟතාව පළ කිරීම පමණක් අනිසි මැදිහත්වීමක් සිදුවූ බවට සාක්ෂියක් නොවේ.
මේ පිළිබඳ විධිමත් විමර්ශනයකදී තාක්ෂණික ඇගයීම් වාර්තාව, කමිටු සාමාජිකයන්ගේ විරුද්ධ මත සටහන් කර ඇත්නම් ඒවා, JICA ආයතනය සමඟ හුවමාරු වූ ලිපිලේඛන සහ ලංසුව ප්රතික්ෂේප කිරීමට නිල වශයෙන් දක්වා ඇති හේතු පරීක්ෂා කළ යුතුය.
යෙන් බිලියන 105 සිට 131 දක්වා මිල ඉහළ දැමූ බවට චෝදනා
තායිසේයි සමාගම ඉදිරිපත් කර ඇති බව කියන සංශෝධිත මිල මෙම ප්රසම්පාදනය සම්බන්ධයෙන් එල්ල වන ප්රධානතම මූල්ය චෝදනාවයි.
මුල් වාර්තාවට අනුව, ජපාන යෙන් බිලියන 105ක පමණ ලංසුවක් මුලින් ඉදිරිපත් කළ තායිසේයි සමාගම පසුව එම මුදල යෙන් බිලියන 131 දක්වා ඉහළ දමා තිබේ.
මෙම සංඛ්යාලේඛන නිවැරදි නම් එය යෙන් බිලියන 26ක වැඩිවීමකි. ප්රතිශතයක් ලෙස එය මුල් මිලෙන් 24.76%ක පමණ ඉහළ යෑමකි.
අදාළ කාලසීමාවේ ඉදිකිරීම් ක්ෂේත්රයේ උද්ධමනය සමඟ සසඳන විට මෙම මිල වැඩිවීම අධික බව මුල් වාර්තාවේ සඳහන් වේ.
එහි තර්කය වන්නේ 9%ක පමණ මිල ගැළපීමක් සාධාරණ වන අතර ඒ අනුව සංශෝධිත මිල යෙන් බිලියන 114.45ක් විය යුතු බවය. එම ගණනය අනුව යෙන් බිලියන 131ක යෝජිත මිල සාධාරණ යැයි එම වාර්තාවෙන් දක්වා ඇති මුදලට වඩා යෙන් බිලියන 16.55කින් වැඩිය.
මෙම ගණනය කිරීම් අංක ගණිතමය වශයෙන් නිවැරදි වුවද, ඒ මත පදනම් වූ ආර්ථික නිගමනය ස්වාධීනව පරීක්ෂා කළ යුතුය.
සාමාන්ය ඉදිකිරීම් උද්ධමන අනුපාතයක් පමණක් යොදාගෙන විශේෂිත ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපොළ ව්යාපෘතියක උපරිම මිල වැඩිවීම තීරණය කළ නොහැකිය.
ඉදිකිරීම් ද්රව්ය, උපකරණ, ශ්රම පිරිවැය, විනිමය අනුපාත, රක්ෂණ වියදම්, මූල්ය පිරිවැය, ව්යාපෘතියේ කාර්ය පරාසය සහ ගිවිසුම්ගත අවදානම්වල වෙනස්කම් කොන්ත්රාත්කරුවකුගේ අවසන් මිලට බලපෑ හැකිය.
එබැවින් සවිස්තරාත්මක පිරිවැය ඇස්තමේන්තු සහ නව ප්රසම්පාදනයේ නිශ්චිත කොන්දේසි මත මෙම මිල වැඩිවීම සාධාරණීකරණය කළ හැකිද යන්න පරීක්ෂා කිරීම වැදගත් වේ.
මුල් සහ සංශෝධිත ටෙන්ඩර් ලේඛන ස්වාධීනව ලබාගෙන නොමැති අතර, එක් එක් මිලට ඇතුළත් ඉදිකිරීම් කාර්යයන් පිළිබඳව ද නිශ්චිත තහවුරු කිරීමක් සිදු කර නොමැත. ඒ හේතුවෙන් සම්පූර්ණ මිල වෙනසම අයුතු ලෙස මුදල් අය කිරීමක් බවට නිගමනය කිරීම කල් වැඩිය.
රුපියල් බිලියන 75කින් ව්යාපෘති පිරිවැය ඉහළ ගොස් තිබේද?
මුල් වාර්තාවට අනුව, ශ්රී ලංකා රුපියල්වලින් ගණනය කළ විට ව්යාපෘතියේ ඇස්තමේන්තුගත පිරිවැය රුපියල් බිලියන 200ක පමණ සිට රුපියල් බිලියන 275 දක්වා ඉහළ ගොස් තිබේ.
එය රුපියල් බිලියන 75ක හෙවත් 37.5%ක වැඩිවීමකි. අමෙරිකානු ඩොලර්වලින් එම වැඩිවීම ඩොලර් මිලියන 226ක් හෙවත් 37.6%ක් පමණ වන බව ද වාර්තාවේ සඳහන් වේ.
කෙසේ වෙතත්, ජපාන යෙන්වලින් මිල නියම කර ඇති කොන්ත්රාත්තුවක රුපියල් වටිනාකමට විනිමය අනුපාතවල වෙනස්වීම් සැලකිය යුතු ලෙස බලපාන බැවින් මෙම සංඛ්යාලේඛන අතර වෙනස්කම් පැහැදිලි කරගත යුතුය.
රුපියල්වලින් ගණනය කළ පිරිවැය ඉහළ යෑමට කොන්ත්රාත්තුවේ මිල වෙනස්වීම මෙන්ම විනිමය අනුපාතවල වෙනස්වීම් ද බලපා තිබිය හැකිය. එබැවින් එම සම්පූර්ණ මුදල කොන්ත්රාත්කරු අතිරේකව ඉල්ලා ඇති ඩොලර් මුදලක් ලෙස සැලකිය නොහැකිය.
වාර්තාවෙන් මෙම ඩොලර් මිලියන 226ක වැඩිවීම මත්තල රාජපක්ෂ ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපොළ සංවර්ධනය සඳහා වැය වූ බව සඳහන් ඩොලර් මිලියන 209ක පමණ මුදල සමඟ ද සසඳා තිබේ.
එම සැසඳීමෙන් චෝදනා එල්ල වන මිල වැඩිවීමේ විශාලත්වය පෙන්වා දිය හැකි වුවද, ව්යාපෘති දෙකේ සැලසුම්, ධාරිතාව, ඉදිකිරීම් කාර්ය පරාසය සහ මූල්ය සැලසුම් එකිනෙකට වෙනස්ය.
ඒ අනුව දෙවැනි පර්යන්තයේ සංශෝධිත මිල අධික බව තහවුරු කිරීමට එම සැසඳීම පමණක් ප්රමාණවත් නොවේ.
විශ්වාසදායක මූල්ය ඇගයීමක් සඳහා එකම විනිමය අනුපාත පදනමක් සහ පැහැදිලිව නිර්වචනය කළ කාර්ය පරාසයන් යටතේ මුල් හා සංශෝධිත පිරිවැය ලේඛන සැසඳිය යුතුය.
ප්රතික්ෂේප වූ ලංසුව සමඟ ඩොලර් මිලියන 440ක වෙනසක්
සෝජිට්ස්–L&T එකමුතුව ඉදිරිපත් කළ ලංසුව සහ තායිසේයි සමාගම දැනට යෝජනා කර ඇති බව කියන මිල අතර වෙනස අමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 440ක් පමණ විය හැකි බවට ද මුල් වාර්තාවෙන් චෝදනා කර තිබේ.
එම ගණනය සිදු කර ඇත්තේ ලංසු දෙක අතර පැවැති බව කියන ඩොලර් මිලියන 250ක මිල වෙනසට තායිසේයි සමාගම අමතරව ඉල්ලා ඇති බව කියන ඩොලර් මිලියන 190 එකතු කිරීමෙනි.
මෙය අතිවිශාල මුදලක් වුවද, ගණනය සඳහා යොදාගෙන ඇති මිල අගයන් තවමත් ස්වාධීනව තහවුරු කර නොමැත.
එමෙන්ම ඩොලර් මිලියන 190ක වැඩිවීම, යෙන්වලින් දක්වා ඇති මිල වැඩිවීම සහ රුපියල්වලින් ගණනය කළ ඩොලර් මිලියන 226කට සමාන වැඩිවීම අතර වෙනස්කම් ද පැහැදිලි කළ යුතුය.
එම අගයන් විවිධ දිනවල විනිමය අනුපාත, වෙනස් මූල්ය පිරිවැය හෝ මිල සාකච්ඡාවල විවිධ අදියරවලට අදාළ විය හැකිය.
මුල් ටෙන්ඩර් මිල ලේඛන පරීක්ෂා නොකර මෙම අගයන් එකතු කිරීමෙන් ලැබෙන මුදල රජයට සිදුවූ තහවුරු කළ පාඩුවක් ලෙස ඉදිරිපත් කළ නොහැකිය.
ඒ අනුව ඩොලර් මිලියන 440ක මිල වෙනස පිළිබඳ චෝදනාව ප්රසම්පාදන තීරණයෙන් සිදුවූ බව තහවුරු වූ මූල්ය පාඩුවක් නොව, විමර්ශනයට ලක් කළ යුතු කරුණකි.
අදාළ මිල ගණන් සැසඳිය හැකිද සහ ලංසු දෙකෙන්ම යෝජනා කර තිබුණේ සමාන ඉදිකිරීම් කාර්යයන් ද යන්න තහවුරු කිරීමට ප්රමාණවත් තොරතුරු රජය විසින් අනාවරණය කළ යුතුය.
අමාත්යාංශ නිලධාරීන්ගේ මැදිහත්වීම් පිළිබඳ චෝදනා
තාක්ෂණික ඇගයීම් කමිටුවේ විරෝධතා මධ්යයේ වුවද තායිසේයි සමාගමේ වැඩි කළ මිලට අනුමැතිය ලබාදීමට ගුවන් තොටුපොළ විෂය භාර අමාත්යාංශයේ ලේකම්වරයා උත්සාහ කර ඇති බවට මුල් වාර්තාවෙන් චෝදනා කර තිබේ.
තාක්ෂණික ඇගයීම් කමිටුවේ සාමාජිකයන් හයදෙනාම යෝජිත මිල වැඩිවීම අනුමත කිරීම ප්රතික්ෂේප කර ඇති බවත්, ඔවුන්ගේ විරෝධතා නොතකා වැඩි කළ මුදලට අනුමැතිය ලබාගැනීම සඳහා බලපෑම් එල්ල කර ඇති බවත් එහි සඳහන් වේ.
එවැනි ක්රියාවක් සිදුවී ඇති බව තහවුරු වුවහොත් එය ප්රසම්පාදන ක්රියාවලියේ ස්වාධීනත්වය සම්බන්ධයෙන් බරපතළ ගැටලුවක් වනු ඇත.
කෙසේ වෙතත්, කමිටුවේ අත්සන් සහිත නිල තීරණයක්, සාමාජිකයන් හයදෙනාගේම විරෝධය තහවුරු කරන ලේඛනයක් හෝ අනිසි බලපෑම් එල්ල කළ බව තහවුරු කරන නිල ලිපිලේඛන මෙතෙක් ස්වාධීනව පරීක්ෂා කර නොමැත.
එබැවින් දැනට පවතින වාර්තා මත පමණක් අමාත්යාංශ නිලධාරීන් අනිසි ලෙස මැදිහත් වූ බව තහවුරු කළ කරුණක් ලෙස ඉදිරිපත් කළ නොහැකිය.
සංශෝධිත මිල සම්බන්ධයෙන් විධිමත් නිර්දේශයක් ඉදිරිපත් කර තිබේද, ඊට සහාය හා විරෝධය පළ කළ නිලධාරීන් කවුරුන්ද සහ අදාළ ප්රසම්පාදන නීති හා ක්රියාපටිපාටිවලින් බැහැරව කිසියම් තීරණයක් ගෙන තිබේද යන්න විමර්ශනය කළ යුතුය.
නිගමනවලට එළැඹීමට පෙර අමාත්යාංශ ලේකම්වරයා, අදාළ ප්රසම්පාදන කමිටු, JICA ආයතනය සහ තායිසේයි සමාගම යන පාර්ශ්වවල ස්ථාවරයන් ද ලබාගැනීම අවශ්ය වේ.
මැදපෙරදිග ගැටුම් හේතුවෙන් පිරිවැය ඉහළ ගොස් ඇති බවට කොන්ත්රාත්කරු ඉදිරිපත් කළ බව කියන පැහැදිලි කිරීමක් ද මුල් වාර්තාවෙන් අභියෝගයට ලක් කර තිබේ.
එම ගැටුම් ව්යාපෘතියේ මිලට බලපා තිබේද යන්න තීරණය වන්නේ ප්රසම්පාදන කාලසීමාව, බලපෑමට ලක් වූ සැපයුම් දාම සහ කොන්ත්රාත්කරු හඳුනාගෙන ඇති නිශ්චිත පිරිවැය අයිතම අනුවය.
ආධාරක මූල්ය ලේඛන නොමැතිව ජාත්යන්තර අවිනිශ්චිතතාව පිළිබඳ පොදු සඳහනක් කිරීම පමණක් මිල වැඩිවීම සාධාරණීකරණය කිරීමට ප්රමාණවත් නොවේ.
යළි ටෙන්ඩර් කැඳවීම විසඳුමක් වේද?
මතභේදයට තුඩු දී ඇති මිල වැඩිවීම අනුමත කිරීමට වඩා නැවත ටෙන්ඩර් කැඳවීමේ හැකියාව සලකා බලන ලෙස මුල් වාර්තාවෙන් රජයට යෝජනා කර තිබේ.
නව ප්රසම්පාදන ක්රියාවලියකින් තරගකාරීත්වය ආරක්ෂා කරගැනීමටත්, අවසන් කොන්ත්රාත් මිල අඩු කරගැනීමටත් හැකි විය හැකි බව එහි තර්කයයි.
විශාල මිල වෙනස්කම් සහ තාක්ෂණික ඇගයීම් පිළිබඳ නොවිසඳුණු ගැටලු පවතින තත්ත්වයක එවැනි විකල්පයක් සලකා බැලීම වැදගත් වුවද, නැවත ටෙන්ඩර් කැඳවීමෙන් ද අමතර පිරිවැය හා අවදානම් ඇති විය හැකිය.
පර්යන්තයේ ඉදිකිරීම් දැනටමත් වසර ගණනාවක් ප්රමාද වී තිබේ. එබැවින් නව ප්රසම්පාදනයකදී දැනට පවතින මූල්ය බැඳීම්, ඉදිකිරීම් පිරිවැයේ වෙනස්වීම්, තාක්ෂණික අවශ්යතා සහ නව කොන්ත්රාත්කරුවකු තෝරාගැනීමට ගතවන කාලය පිළිබඳව අවධානය යොමු කළ යුතුය.
යළි ටෙන්ඩර් කැඳවීම සඳහා අමතරව මාස තුනක් පමණක් ගතවනු ඇතැයි මුල් වාර්තාවෙන් යෝජනා කර ඇතත්, එවැනි කාලසීමාවක් තුළ ක්රියාවලිය අවසන් කළ හැකි බව තහවුරු කරන නිල ප්රසම්පාදන කාලසටහනක් ඉදිරිපත් වී නොමැත.
තායිසේයි සමාගම සිය මුල් ලංසු මිලට අනුව කටයුතු කළ යුතු බවත්, එසේ නොකරන්නේ නම් එහි ලංසු ඇපකරය රාජසන්තක කිරීමට පියවර ගත යුතු බවත් අදාළ වාර්තාවෙන් යෝජනා කර තිබේ.
එවැනි පියවරක් නීත්යනුකූල වන්නේද යන්න තීරණය වන්නේ ටෙන්ඩර් කොන්දේසි, ලංසුවේ වලංගු කාලසීමාව, මිල සංශෝධනය සඳහා අවසර ලබාදී ඇති විධිවිධාන සහ කොන්ත්රාත්කරුගේ ගිවිසුම්ගත බැඳීම් මතය.
සංශෝධිත මිල රජයට පිළිගත නොහැකි වීම පමණක් පදනම් කරගෙන ලංසු ඇපකරය ස්වයංක්රීයව රාජසන්තක කළ නොහැකිය.
එබැවින් අවසන් තීරණයකට පෙර පවතින සියලු විකල්පවල මූල්ය හා නීතිමය ප්රතිවිපාක බලධාරීන් විසින් ඇගයීමට ලක් කළ යුතුය.
රජයේ දූෂණ විරෝධී ප්රතිඥා පරීක්ෂාවට
ජනාධිපති අනුර කුමාර දිසානායක ප්රමුඛ රජය බලයට පත්වූයේ දූෂණය, ප්රසම්පාදන අක්රමිකතා සහ මහජන මුදල් අවභාවිතය පාලනය කිරීම සඳහා වඩාත් දැඩි ක්රියාමාර්ග ගන්නා බවට ප්රතිඥා දෙමිනි.
ගුවන් තොටුපොළ පුළුල් කිරීමේ මෙම ව්යාපෘතිය එම ප්රතිඥා ප්රායෝගිකව ක්රියාත්මක වන ආකාරය පෙන්වා දීමට රජයට ලැබෙන වැදගත් අවස්ථාවකි.
ව්යාපෘතිය සැලකිය යුතු ලෙස ප්රමාද වී ඇති බව, මුල් කොන්ත්රාත්තුව අවසන් කර ඇති බව, නැවත ටෙන්ඩර් කැඳවා ඇති බව සහ තාක්ෂණික ඇගයීමෙන් අනතුරුව එක් ලංසුකරුවකු පමණක් ඉතිරිව ඇති බව දැනට පවතින තොරතුරුවලින් තහවුරු වේ.
එහෙත් මිල අසාධාරණ ලෙස ඉහළ දැමීම සහ නිලධාරීන්ගේ අනිසි මැදිහත්වීම් පිළිබඳ වඩාත් බරපතළ චෝදනා තවමත් විසඳී නොමැත.
තරගකාරී ලංසුව ප්රතික්ෂේප කළ හේතු, තායිසේයි සමාගමේ සංශෝධිත මිල ඇගයීමට ලක් කළ ආකාරය සහ අවසන් ප්රසම්පාදන තීරණය මහජන මුදලට සරිලන ප්රතිලාභයක් ලබාදෙන්නේද යන්න පැහැදිලි කිරීමට රජයට හැකි විය යුතුය.
JICA ආයතනයේ මූල්ය කාර්යභාරය හේතුවෙන් ශ්රී ලංකාවේ ප්රසම්පාදන බලධාරීන් ගත් තීරණ සහ ණය ගිවිසුම් යටතේ අවශ්ය වන අනුමැතීන් වෙන් වෙන්ව හඳුනාගැනීම ද වැදගත් වේ.
විනිවිදභාවය තහවුරු කිරීම සඳහා වාණිජමය වශයෙන් සංවේදී සියලු තොරතුරු ප්රසිද්ධ කිරීම අත්යවශ්ය නොවේ. එහෙත් ඇගයීම් නිර්ණායක නිසි ලෙස ක්රියාත්මක කර ඇති බවත්, මිල වැඩිවීම් සාධාරණ සහ ස්වාධීනව ඇගයීමට ලක් කළ පිරිවැය මත පදනම් වී ඇති බවත් පෙන්වා දීමට ප්රමාණවත් තොරතුරු අනාවරණය කළ යුතුය.
අවසන් කොන්ත්රාත් තීරණයෙන් මහජන මුදල් ආරක්ෂා කළ යුතුය
සංචාරක කර්මාන්තය, ජාත්යන්තර ගුවන් සම්බන්ධතා, ව්යාපාරික සංචාර සහ ආර්ථික වර්ධනය සඳහා ශ්රී ලංකාවේ ගුවන් තොටුපොළ ධාරිතාව පුළුල් කිරීම අවශ්ය වේ. දෙවැනි පර්යන්තයේ ඉදිකිරීම් තවදුරටත් ප්රමාද වීමෙන් ද මූල්ය හා මෙහෙයුම්මය අවාසි ඇති වේ.
එහෙත් ව්යාපෘතිය කඩිනමින් අවසන් කිරීමේ අවශ්යතාව මත ප්රමාණවත් සාධාරණීකරණයක් නොමැති කොන්ත්රාත් මිලක් අනුමත කළ නොහැකිය. එමෙන්ම දූෂණ චෝදනා එල්ල කිරීම පමණක් ප්රසම්පාදන අක්රමිකතාවක් තහවුරු කිරීමට අවශ්ය ලේඛනගත සාක්ෂි වෙනුවට යොදාගත නොහැකිය.
සෝජිට්ස්–L&T එකමුතුව ප්රතික්ෂේප කිරීම ටෙන්ඩර් කොන්දේසිවලට අනුකූලද, තායිසේයි සමාගමේ සංශෝධිත මිල ස්වාධීනව සාධාරණීකරණය කළ හැකිද සහ වගකිවයුතු නිලධාරීන් සිය බලතල සීමාව තුළ ක්රියා කර තිබේද යන්න මෙහිදී විසඳිය යුතු ප්රධාන ගැටලු වේ.
අවසන් ප්රසම්පාදන තීරණය සමඟ තාක්ෂණික ඇගයීමේ ප්රතිඵල සහ අනුමත කරන ලද මිලෙහි මූල්ය පදනම පිළිබඳ ප්රමාණවත් පැහැදිලි කිරීමක් රජය විසින් ප්රසිද්ධ කළ යුතුය.
යම් අක්රමිකතාවක් සිදුව ඇති බවට විශ්වාසදායක සාක්ෂි අනාවරණය වුවහොත් ඒවා අදාළ විමර්ශන ආයතන වෙත යොමු කළ යුතු වේ. එතෙක් වාර්තා වී ඇති මිල වැඩිවීම් සහ පරිපාලනමය මැදිහත්වීම් පිළිබඳ චෝදනා තවදුරටත් තහවුරු කළ යුතු කරුණු ලෙස පවතී.
විශාල මහජන මුදල් ප්රමාණයක් සහ විදේශ ණය යොදවා ක්රියාත්මක කරන මෙම ව්යාපෘතියේ අවසන් සාර්ථකත්වය තීරණය වන්නේ අවශ්ය මගී ධාරිතාව ලබාදෙන පර්යන්තයක්, ස්වාධීන මූල්ය හා තාක්ෂණික පරීක්ෂාවකට ඔරොත්තු දිය හැකි සාධාරණ පිරිවැයක් යටතේ ඉදිකිරීමට හැකිවීම මතය.




