දේශීය ඉන්ධන අලෙවිය, දීර්ඝකාලීන බදු සහන, පාරිසරික වගකීම් සහ රාජ්‍ය හිමිකාරීත්වය දරන සපුගස්කන්ද තෙල් පිරිපහදුවේ අනාගතය පිළිබඳ මතභේද හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම විදේශීය ආයෝජනයක් අවදානමකට ලක්ව තිබේ.
හම්බන්තොට ඉදිකිරීමට යෝජිත ඩොලර් බිලියන 3.7 ක Sinopec තෙල් පිරිපහදුව, පත්කරන ලද අමාත්‍ය මණ්ඩල සාකච්ඡා කමිටුව (CANC) විසින් ලබා දුන් යෝජනාවක් හේතුවෙන් අවලංගු වීමේ අවදානමකට මුහුණ පා සිටී.
චීනයේ Sinopec (China Petroleum & Chemical Corporation) සමාගම විසින් සංවර්ධනය කිරීමට නියමිත වූ මෙම පිරිපහදුව මගින් දිනකට බොරතෙල් බැරල් 200,000 ක් පමණ පිරිපහදු කිරීමටත්, එහි නිෂ්පාදනයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් ජාත්‍යන්තර වෙළඳපොළ වෙත අපනයනය කිරීමටත් බලාපොරොත්තු විය.
කෙසේ වෙතත්, Sinopec සමාගමට ශ්‍රී ලංකාව තුළ අලෙවි කළ හැකි පිරිපහදු කළ ඉන්ධන ප්‍රමාණය, ලබා දෙන බදු සහන, සහ පරිසර හා යටිතල පහසුකම් සම්බන්ධ වගකීම් පිළිබඳ මතභේද මතුවීමත් සමඟ සාකච්ඡා සංකීර්ණ වී ඇත.
අමාත්‍ය මණ්ඩල සාකච්ඡා කමිටුව විසින් දැනට පවතින ව්‍යාපෘති එකඟතාව නතර කර අලුතින් ආයෝජකයින් තේරීමේ ක්‍රියාවලියක් ආරම්භ කිරීමට නිර්දේශ කර ඇති බව වාර්තා වේ.
මෙම ව්‍යාපෘතිය අවලංගු කිරීම සම්බන්ධයෙන් අවසාන කැබිනට් තීරණය තවමත් ස්වාධීනව තහවුරු වී නොමැති වුවද, මෙම වාර්තා වී ඇති නිර්දේශයෙන් පැහැදිලි වන්නේ මෙම යෝජිත ආයෝජනය ශ්‍රී ලංකාවට දීර්ඝකාලීන වශයෙන් ප්‍රමාණවත් ප්‍රතිලාභ ලබා දෙන්නේද යන්න පිළිබඳව බරපතල ගැටලුවක් මතුව ඇති බවයි.
1. ශ්‍රී ලංකා ඉන්ධන වෙළඳපොළට වැඩි ප්‍රවේශයක් Sinopec සමාගම විසින් ඉල්ලා සිටීම
ප්‍රධානතම ගැටලුවක් බවට පත්ව ඇත්තේ ශ්‍රී ලංකාවේ දේශීය ඛනිජ තෙල් වෙළඳපොළට සිනොපෙක් සමාගම ඉල්ලා සිටින ප්‍රවේශයයි.
හම්බන්තොට පිරිපහදුව මුලින් සැලසුම් කර තිබුණේ අපනයනය මූලික කරගත් ව්‍යාපෘතියක් ලෙස වන අතර, එහිදී නිපදවන පිරිපහදු කළ ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදනවලින් 20% ක උපරිමයකට පමණක් දේශීයව අලෙවි කිරීමට අවසර දී තිබුණි.
පසුව Sinopec සමාගම වැඩි නම්‍යශීලීභාවයක් ඉල්ලා සිටි අතර, එම ප්‍රමාණය 40% දක්වා ඉහළ නැංවීම පිළිබඳව ද සාකච්ඡා වී ඇති බව වාර්තා වේ.
දිනකට බොරතෙල් බැරල් 200,000 ක් පිරිපහදු කිරීමේ හැකියාව ඇති පිරිපහදුවකට 20% ක දේශීය කොටසක් වුවද ඉතා විශාල ඉන්ධන ප්‍රමාණයකි.
එම ප්‍රතිශතය තවත් ඉහළ නැංවීම දේශීය ඉන්ධන වෙළඳපොළට සහ ලංකා ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවට (CPC) බලපෑම් ඇති කළ හැකිය.
විශාල විදේශීය පිරිපහදුවකට දේශීය පාරිභෝගිකයින් වෙත ප්‍රවේශ වීමට වැඩි ඉඩක් දීමෙන් රාජ්‍ය ඛනිජ තෙල් සංස්ථාවේ වාණිජමය තත්ත්වය සහ පවතින සපුගස්කන්ද පිරිපහදුව පුළුල් කිරීමේ සැලසුම් සංකීර්ණ විය හැකි බවට රජය කඩිනමින් අවධානය යොමු කර ඇත.
කෙසේ වෙතත්, සාකච්ඡා පුරාම මෙම තත්ත්වය එක ලෙස පැවැතුණේ නැත.
2026 මුල් භාගයේදී විදුලිබල හා බලශක්ති අමාත්‍යාංශයේ ලේකම් මහාචාර්ය උදයංග හේමපාල මහතා ප්‍රකාශ කළේ, රජයේ 20% ක දේශීය වෙළඳපොළ සීමාවට Sinopec සමාගම මූලධර්මාත්මකව එකඟ වූ බවයි.
එබැවින් කමිටුවේ නවතම තක්සේරුව තුළ මෙම මතභේදයේ වර්තමාන තත්ත්වය තහවුරු කරගත යුතුව තිබේ.
කෙසේ වෙතත්, දේශීය වෙළඳපොළ ප්‍රවේශය ව්‍යාපෘතියේ ඉදිරි ගමනට බලපාන ප්‍රධානතම කරුණක් ලෙස පවතී.
2. දීර්ඝකාලීන බදු සහන පිළිබඳ ගැටලුව
අනෙක් ප්‍රධාන බාධකය වන්නේ Sinopec සමාගම විසින් ඉල්ලා ඇති බව කියන දීර්ඝකාලීන බදු සහනයි.
කමිටු වාර්තාවලට අනුව වසර 35 ක් දක්වා වන ආයතනික ආදායම් බදු සහනයක් ඉල්ලා ඇති බව සඳහන් වේ.
කෙසේ වෙතත්, පූර්ව වාර්තාවල දැක්වුණේ වසර 25 ක බදු නිවාඩුවක් පිළිබඳව වන අතර, සාකච්ඡා ලේඛනවල ඇති සැබෑ කොන්දේසි මොනවාදැයි පැහැදිලි කරගත යුතුව ඇත.
එම කාලසීමාව කුමක් වුවද, ඒ පිටුපස ඇති මූලික කාරණය බරපතල ය.
ශ්‍රී ලංකාව ආර්ථික අර්බුදයෙන් පසු ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) වැඩසටහන යටතේ රජයේ ආදායම වැඩි කර ගැනීමට උත්සාහ කරමින් සිටී.
එක් ප්‍රධාන ආයෝජකයෙකුට පමණක් දීර්ඝකාලීන බදු සහන ලබා දීම, බදු පදනම පුළුල් කිරීමට සහ ස්ථාවර ආයෝජන රාමුවක් සකස් කිරීමට දරන උත්සාහයට බාධාවක් විය හැකිය.
එමෙන්ම අහිමි වන බදු ආදායමට වඩා ව්‍යාපෘතියෙන් ලැබෙන ආර්ථික ප්‍රතිලාභ වැඩිද යන්න රජය කිරා මැන බැලිය යුතුය.
මෙම ව්‍යාපෘතිය මගින් රැකියා උත්පාදනය, අපනයනය, කාර්මික සංවර්ධනය සහ සේවා අංශයේ වර්ධනය සිදුවන බවට ව්‍යාපෘතියට සහය දක්වන්නන්ට තර්ක කළ හැක.
නමුත් එම ප්‍රතිලාභ, අහිමි වන බදු ආදායම සමඟ සංසන්දනය කළ යුතුය. කමිටු නිර්දේශවලින් පෙනී යන්නේ මෙම පරතරය අවසාන එකඟතාවකට පැමිණීමට බාධාවක් වී ඇති බවයි.
3. පාරිසරික ආරක්ෂාව සහ ජල සැපයුම් ගැටලුව
මෙම ප්‍රමාණයේ පිරිපහදුවකට විශ්වාසදායක ජල සැපයුමක් ඇතුළුව විශාල කාර්මික යටිතල පහසුකම් අවශ්‍ය වේ.
හම්බන්තොට පවතින වියළි කාලගුණය සහ ජල හිඟකම නිසා මෙය විශේෂයෙන් වැදගත් කරුණකි.
විශාල ඛනිජ තෙල් පිරිපහදුවල සිසිලන සහ පිරිපහදු කටයුතු සඳහා විශාල ජල ප්‍රමාණයක් අවශ්‍ය වේ.
වාර්තා වන කමිටු තීරණ අනුව, මුහුදු ජලය ලවණහරණය (desalination) කිරීමේ පද්ධතියක් ඉදිකිරීමේ වගකීම Sinopec සමාගම භාර ගැනීමට ඇති කැමැත්ත පිළිබඳව ප්‍රශ්න මතුව ඇත.
එවැනි පද්ධතියක් මගින් ප්‍රදේශයේ ජනතාවට අවශ්‍ය පානීය ජල මූලාශ්‍ර මත පිරිපහදුවෙන් වන බලපෑම අඩු කරගත හැකිය.
මීට අමතරව, ව්‍යාපෘතියේ පාරිසරික බලපෑම් ඇගයීම (EIA) සම්බන්ධයෙන්ද ප්‍රශ්න මතුව තිබේ.
සමාගම විසින් ප්‍රමාණවත් පාරිසරික ඇගයීමක් ඉදිරිපත් කර නොමැති බවට හෝ පාරිසරික බලපෑම් අවම කරන්නේ කෙසේදැයි පෙන්වා දී නොමැති බවට චෝදනා එල්ල වේ.
මෙම චෝදනා නිල නියාමන වාර්තා මගින් තවමත් ස්වාධීනව තහවුරු වී නොමැත.
EIA ඇගයීමක් යනු ව්‍යාපෘති අනුමැතියේ එක්තරා අදියරකට අදාළ වන්නක් වන බැවින් සාකච්ඡා වටවලදී එය නොතිබීමෙන් සමාගම පරිසර නීති කඩ කර ඇති බවක් අදහස් නොවේ.
කෙසේ වෙතත්, වාණිජ එකඟතාව තුළ පාරිසරික ආරක්ෂාව, ජල යටිතල පහසුකම් සහ ඊට යන පිරිවැය භාරගන්නේ කවුද යන්න පැහැදිලිව සඳහන් විය යුතුය.
මෙසේ විශාල ව්‍යාපෘතියක් ආයෝජන වටිනාකම මත පමණක් තීරණය කළ නොහැකි අතර, එහි දීර්ඝකාලීන පාරිසරික සහ යටිතල පහසුකම් වගකීම්ද සැලකිල්ලට ගත යුතුය.
4. සපුගස්කන්ද පිරිපහදුව සංවාදයේ මධ්‍යස්ථානයක් වී ඇත්තේ ඇයි?
වාර්තා වී ඇති මෙම කමිටු නිර්දේශයත් සමඟ, රජයේ හිමිකාරීත්වය සහිත සපුගස්කන්ද තෙල් පිරිපහදුව නවීකරණය සහ පුළුල් කිරීම කෙරෙහි නැවත අවධානය යොමු වී ඇත.
සපුගස්කන්ද පිරිපහදුවේ වත්මන් ධාරිතාව දිනකට බොරතෙල් බැරල් 50,000 ක් පමණ වේ.
එහි ධාරිතාව වැඩි කිරීමෙන් දේශීය ඉන්ධන අවශ්‍යතාවයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් රට තුළදීම පිරිපහදු කර ගැනීමටත්, ආනයනික නිමි ඛනිජ තෙල් මත රඳා පැවැත්ම අඩු කර ගැනීමටත් ශ්‍රී ලංකාවට හැකියාව ලැබේ.
එවැනි ආයෝජනයකින් ලංකා ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවේ පිරිපහදු මෙහෙයුම් ශක්තිමත් වන අතර ජාතික ඛනිජ තෙල් සැපයුම් ජාලය තුළ වැඩි වටිනාකමක් ඉතිරි කර ගැනීමට අවස්ථාව සැලසේ.
බලශක්ති ආරක්ෂාව පිළිබඳ පැත්තෙන් බලන කල, රාජ්‍ය හිමිකාරීත්වය සහිත පිරිපහදු ධාරිතාවක් පවත්වා ගැනීමෙන් ජාත්‍යන්තර වෙළඳපොළ අර්බුදවලදී බාහිර සැපයුම්කරුවන් මත රඳා පැවැත්ම අඩු කරගත හැක.
කෙසේ වෙතත්, සපුගස්කන්ද පුළුල් කිරීමේ ආර්ථික පදනම ස්වාධීනව තක්සේරු කළ යුතුය.
එහි නවීකරණයට විශාල ප්‍රාග්ධන වියදමක්, සුදුසු මුල්‍ය සම්පාදනයක් සහ වාණිජමය වශයෙන් සාර්ථක මෙහෙයුම් උපායමාර්ගයක් අවශ්‍ය වේ.
ඊට අමතරව, හම්බන්තොට සහ සපුගස්කන්ද යනු වෙනස් අරමුණු දෙකක් සඳහා සැලසුම් කළ ව්‍යාපෘති දෙකකි.
Sinopec ව්‍යාපෘතිය ප්‍රධාන වශයෙන් අපනයනය මූලික කරගත් එකක් වන අතර සපුගස්කන්ද දේශීය ඉන්ධන අවශ්‍යතාවයට සමීපව බැඳී පවතී.
එබැවින් සපුගස්කන්දට මුල් තැන දීම යනු ශ්‍රී ලංකාවේ පිරිපහදු කර්මාන්තයේ ව්‍යුහය සහ හිමිකාරීත්වය පිළිබඳ ප්‍රතිපත්තිමය තීරණයක් මිස, එකකට එකක් වෙනුවට ආදේශ කිරීමක් නොවේ.
5. රජය අලුතින් ටෙන්ඩර් කැඳවීමට වඩාත් කැමති ඇයි?
කමිටු නිර්දේශයෙන් හම්බන්තොට අපනයන මූලික කරගත් පිරිපහදුවක් සඳහා අලුතින් යෝජනා කැඳවීමට (Request for Proposals) ද යෝජනා කර ඇත.
මෙයින් පෙනී යන්නේ ප්‍රදේශයේ විශාල පිරිපහදුවක් ඉදිකිරීම ගැන නෙවෙයි, පවතින යෝජනාවේ ඇති වාණිජ කොන්දේසි පිළිබඳව රජයට ගැටලුවක් ඇති බවයි.
තේරීම් ක්‍රියාවලිය නැවත ආරම්භ කිරීමෙන් පහත කරුණු සම්බන්ධයෙන් වඩාත් පැහැදිලි කොන්දේසි ඉදිරිපත් කිරීමට රජයට අවස්ථාව ලැබේ:
- දේශීය අලෙවිය සඳහා අවසර දෙන පිරිපහදු කළ නිෂ්පාදන ප්‍රතිශතය.
- බදු සහන ලබා දෙන උපරිම කාලය සහ එහි වටිනාකම.
- පාරිසරික ඇගයීම් සහ නීතිමය අනුකූලතාවල වගකීම.
- කාර්මික ජල සැපයුම සහ ලවණහරණ යටිතල පහසුකම්.
- ඉඩම් වෙන්කිරීම සහ ඊට අදාළ යටිතල පහසුකම් පිරිවැය.
- රජයේ ආදායම සහ පුළුල් ආර්ථික ප්‍රතිලාභ.
- ආයෝජකයින් අතර විනිවිදභාවය සහ තරඟකාරිත්වය.
නව ටෙන්ඩර් ක්‍රියාවලියක් මගින් වෙනත් ආයෝජකයින් හෝ සංශෝධිත යෝජනා ආකර්ෂණය කර ගැනීමට හැකි වනු ඇත.
කෙසේ වෙතත්, සැලකිය යුතු කාලයක් සාකච්ඡා කිරීමෙන් පසු ව්‍යාපෘතියක් අතහැර දැමීමද අවදානම් සහිතය.
ශ්‍රී ලංකාවට වටිනා ආයෝජන අවස්ථාවක් අහිමි විය හැකි අතර, කාර්මික සංවර්ධනය ප්‍රමාද වී ජාත්‍යන්තර ආයෝජකයින් තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ ආයෝජන ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ විශ්වාසය පළුදු විය හැකිය.
එබැවින් මෙම ක්‍රියාවලිය නැවත ආරම්භ කිරීමේ ප්‍රතිලාභ, ප්‍රමාද වීමෙන් සිදුවන පාඩුවට වඩා වැඩි බව රජය විසින් පෙන්වා දිය යුතුය.
6. ශ්‍රී ලංකාව චීනයෙන් ඈත් වෙමින් සිටිනවාද?
මෙම මතභේදය නිසා, Sinopec ගිවිසුම අවලංගු කිරීමෙන් ශ්‍රී ලංකාව චීනය සමඟ පවතින සබඳතා වෙනස් කරන්නේද යන්න ගැනද ප්‍රශ්න මතුව තිබේ.
නමුත් එසේ නිගමනය කිරීමට ප්‍රමාණවත් සාක්ෂි නොමැත.
චීනය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන ආර්ථික සහකරුවෙකු ලෙස පවතින අතර, මෙම පිරිපහදු ව්‍යාපෘතිය දෙරට අතර ඇති ද්විපාර්ශ්වික සබඳතාවයේ එක් කොටසක් පමණි.
ආයෝජකයාගේ රට සමඟ පවතින සහයෝගීතාවයට බාධාවක් කර නොගෙන රජයකට වාණිජ යෝජනාවක් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හෝ නැවත සාකච්ඡා කිරීමට හැකියාව ඇත.
මෙහි ඇති මූලික ප්‍රශ්නය වන්නේ මෙම ගිවිසුම ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික, පාරිසරික සහ නියාමන අවශ්‍යතාවලට ගැලපේද යන්නයි.
මෙම මතභේදය භූදේශපාලනික තීරණයක් ලෙස පමණක් අර්ථ නිරූපණය කිරීමෙන්, ව්‍යාපෘතිය ප්‍රමාද වීමට බලපෑ ප්‍රායෝගික වාණිජමය ගැටලු මඟහැරී යා හැක.
ඉදිරියට කුමක් සිදුවේද?
කමිටු නිර්දේශය නිසා රජය මේ වන විට තීරණාත්මක සංධිස්ථානයකට පැමිණ සිටී.
කැබිනට් මණ්ඩලය මෙම නිර්දේශය පිළිගතහොත්, වත්මන් Sinopec එකඟතාව අවසන් වී නව ප්‍රසම්පාදන ක්‍රියාවලියක් ආරම්භ වනු ඇත.
නැතහොත්, පවතින නොගැලපීම් විසඳා ගැනීම සඳහා රජය නැවත සාකච්ඡා කිරීමට පියවර ගනු ඇත.
මෙම තීරණ දෙකෙන් කුමන තීරණය ගත්තද, ව්‍යාපෘතිය ප්‍රමාද වීමට බලපෑ ගැටලුවලට විසඳුම් සෙවිය යුතුය.
මෙම තීරණයේ බලපෑම හම්බන්තොටට පමණක් සීමා නොවනු ඇත.
එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඛනිජ තෙල් පිරිපහදු උපායමාර්ගයට, ප්‍රධාන විදේශීය ආයෝජකයින් සමඟ පවතින සබඳතාවලට සහ මූල්‍ය හා පාරිසරික ආරක්ෂණ රක්ෂණය කරගනිමින් ආයෝජන ප්‍රවර්ධනය කිරීමට රජයට ඇති හැකියාව කෙරෙහිද බලපානු ඇත.
අවසානයේදී, මෙම මතභේදයෙන් පෙනී යන්නේ ජාතික ආර්ථික ප්‍රමුඛතාවලට අනුකූල වන පරිදි විශාල විදේශීය ආයෝජන ආකර්ෂණය කරගැනීමේදී මුහුණ දීමට සිදුවන අභියෝගයි.
ප්‍රශ්නය වන්නේ ශ්‍රී ලංකාවට ඩොලර් බිලියන ගණනක විදේශ ප්‍රාග්ධනයක් ගෙන ආ හැකිද යන්න පමණක් නොවේ.
එම ප්‍රාග්ධනය පාලනය වන ගිවිසුම් මගින් රටට දිගුකාලීන තිරසාර ප්‍රතිලාභ ලැබෙන්නේද යන්නයි.
Sinopec පිරිපහදු ව්‍යාපෘතිය සම්බන්ධයෙන්ද එම ප්‍රශ්නය තීරණාත්මක සාධකය බවට පත්ව ඇත.
