ජනාධිපති අනුර කුමාර දිසානායක මහතා පවසන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේ ඉන්ධන වෙළෙඳපොළ සම්බන්ධයෙන් රජයට වැඩි පාලනයක් තිබීම මගින් මිල ගණන් කළමනාකරණය කිරීමට ලංකා ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවට (CPC) වැඩි නම්‍යශීලී බවක් ලැබෙනු ඇති බවයි. මෙම ප්‍රකාශයත් සමඟ, වෙළෙඳපොළ තරගකාරීත්වය, විදේශ විනිමය නිරාවරණය සහ බලශක්ති සුරක්ෂිතතාව පිළිබඳ පුළුල් ආර්ථික කතිකාවතක් යළිත් වරක් ආරම්භ වී තිබේ.
ඔක්තෝබර් 2 වැනිදා මුතුරාජවෙලට සම්බන්ධ නව ඛනිජ තෙල් යටිතල පහසුකම් විවෘත කිරීමේ අවස්ථාවට එක්වෙමින් ජනාධිපතිවරයා තර්ක කළේ, වෙළෙඳපොළ සම්පූර්ණයෙන්ම රජයේ පාලනය යටතේ පැවතියේ නම්, මිල උච්චාවචනයන් පාලනය කිරීමට සහ කාර්යක්ෂම සේවාවක් සැපයීමට ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවට වැඩි ඉඩකඩක් ලැබෙන බවයි. පෞද්ගලික සමාගම්වල පැමිණීම හේතුවෙන් එම නම්‍යශීලීභාවය අඩු වී ඇති බවද ඔහු එහිදී පැවසීය.
ශ්‍රී ලංකාවට තවත් ජාත්‍යන්තර ඉන්ධන සැපයුම්කරුවන් ගෙන්වා ගැනීමට ගත් තීරණය මුලින් පදනම් වූයේ, පෞද්ගලික සමාගම් ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවට වඩා හොඳින් ක්‍රියා කරනු ඇතැයි යන තර්කය මත පමණක් නොවන බැවින්, ජනාධිපතිවරයාගේ මෙම ප්‍රකාශය පිළිබඳව විමසා බැලීම වැදගත් වේ.
එම ප්‍රතිපත්තියේ මූලිකම පදනම වූයේ විදේශ විනිමය හිඟයයි.
2022 ජුනි මස කැබිනට් වාර්තාවල දැක්වෙන පරිදි, විදේශ විනිමය අර්බුදය උග්‍ර වී තිබූ සමයේදී, ශ්‍රී ලංකාවේ සීමිත විදේශ විනිමය සම්පත් මත ඇති පීඩනය අවම කිරීමේ විශේෂ අරමුණින්, ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදනය කරන රටවල සමාගම්වලට තමන්ගේම අරමුදල් භාවිතා කරමින් ඉන්ධන ආනයනය කර අලෙවි කිරීමට රජය විසින් අවසර ලබා දෙන ලදී.
මෙම පසුබිම තුළ, මෙහි මූලික ගැටලුව වන්නේ ඉන්ධන අලෙවි කිරීම සඳහා වඩාත් සුදුසු රජයද නැතහොත් පෞද්ගලික අංශයද යන්න පමණක් බවට වන ඕනෑම යෝජනාවක් වඩාත් සංකීර්ණ තත්ත්වයකට පත් කරයි.
පෞද්ගලික සැපයුම්කරුවන්ට අවසර දුන්නේ ඇයි?
2022 වසරේ ශ්‍රී ලංකාවේ ඉන්ධන අර්බුදය මූලික වශයෙන්ම විදේශ විනිමය හිඟය සමඟ බැඳී පැවතුණි.
ඒ වන විට, ප්‍රධාන බලයලත් ඉන්ධන ආනයනකරුවන් වූයේ ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව සහ ලංකා IOC සමාගමයි. ඔවුන් සැලකිය යුතු ලෙස දේශීය බැංකු පද්ධතිය හරහා ලබා ගන්නා විදේශ විනිමය මත යැපෙමින් සිටියහ. ප්‍රමාණවත් විදේශ විනිමය ලබා ගැනීමට නොහැකි වීම අඛණ්ඩ ඉන්ධන සැපයුමට සහ පුළුල් ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම්වලට තර්ජනයක් වී ඇති බව බලශක්ති අමාත්‍යාංශය පසුව ප්‍රකාශ කළේය.
එබැවින්, රටේ විදේශ විනිමය සංචිත භාවිතා නොකර වෙළෙඳපොළට පිවිසෙන ලෙස රජය විසින් අමතර සැපයුම්කරුවන්ට ආරාධනා කරන ලදී.
2023 මාර්තු මාසයේදී, සිනොපෙක් ෆියුවෙල් ඔයිල් ලංකා (Sinopec), ඕස්ට්‍රේලියාවේ යුනයිටඩ් පෙට්‍රෝලියම් (United Petroleum) සහ එක්සත් ජනපදයේ ආර්එම් පාර්ක්ස් (RM Parks) යන සමාගම් සමඟ ඇති කරගත් ගිවිසුම් සඳහා කැබිනට් අනුමැතිය හිමි විය. රජයේ නිල තොරතුරුවලට අනුව, මෙම තෝරාගත් සමාගම් අවම වශයෙන් මූලික කාලසීමාව තුළදී හෝ ඉන්ධන මිලදී ගැනීම් සඳහා විදේශීය මූලාශ්‍රවලින් අරමුදල් සපයා ගැනීම අනිවාර්ය විය.
මෙම වෙනස ආර්ථික වශයෙන් ඉතා වැදගත් වේ.
බාහිර මූල්‍යකරණය සමඟ ඉන්ධන ආනයනය කරන පෞද්ගලික සමාගමක් විසින් දේශීය විදේශ විනිමය කෙරෙහි ඇති කරන ක්ෂණික ඉල්ලුම, එම මිලදී ගැනීම සඳහාම දේශීයව ඩොලර් සොයා ගත යුතු රාජ්‍ය ආයතනයක් ඇති කරන ඉල්ලුමට සමාන නොවේ.
මින් අදහස් කරන්නේ සෑම පෞද්ගලික අංශයේ මැදිහත්වීමක්ම ස්වයංක්‍රීයව ප්‍රතිලාභ ගෙන දෙන බව හෝ මුල් ගිවිසුම් සමාලෝචනයෙන් නිදහස් විය යුතු බව හෝ නොවේ. එහෙත් වෙළෙඳපොළ ලිබරල්කරණය කිරීමේ ප්‍රතිපත්තිය සාර්ථක වූයේදැයි ඇගයීමේදී, ඒ පිටුපස ඇති විදේශ විනිමය අරමුණ බැහැර කළ නොහැකිය.
ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව තවමත් ප්‍රමුඛ ස්ථානයක
ශ්‍රී ලංකාවේ ඉන්ධන අංශය රජයේ පාලනයෙන් ඉවත් වී ඇති බවට කෙරෙන විස්තර කිරීමද යම් ආකාරයක අතිශයෝක්තියක් විය හැකිය.
බලශක්ති අමාත්‍යාංශයේ 2024 නිල දත්තවලට අනුව, ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව තවමත් විශාලතම ඉන්ධන බෙදාහරින්නා ලෙස පවතී. අමාත්‍යාංශයේ දත්ත සටහනේ වාර්තා කර ඇති ඉන්ධන කාණ්ඩ හරහා, ලංකා IOC, සිනොපෙක්, ආර්එම් පාර්ක්ස් සහ යුනයිටඩ් පෙට්‍රෝලියම් සමඟ සමස්ත කිලෝලීටර මිලියන 4.18 කින් කිලෝලීටර මිලියන 3.16 ක් පමණ බෙදා හැර ඇත්තේ ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව විසිනි.
පෙට්‍රල් සහ ඩීසල් සඳහා පමණක් ගත් කල, පෞද්ගලික සමාගම් සාමූහිකව වෙළෙඳපොළෙන් සැලකිය යුතු කොටසක් හිමිකරගෙන තිබුණද, ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව විශාලතම තනි වෙළෙඳපොළ කොටස රඳවාගෙන ඇති බව එම නිල දත්තවලින්ම පෙනී යයි.
ජනාධිපතිවරයාම මේ සතියේ ප්‍රකාශ කළේ, පෙර පැවති 58% ක් පමණ වූ ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවේ ඩීසල් වෙළෙඳපොළ කොටස පසුගිය මාසයේදී 74% දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති බවත්, පවතින මිල ගණන් යටතේ තරග කිරීමට නොහැකි වීම හේතුවෙන් ඇතැම් පෞද්ගලික සැපයුම්කරුවන් සිය අලෙවිය අඩු කර ඇති බවත්ය. ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව පසුගිය වසරේදී රුපියල් බිලියන 36 ක සහ මේ වසරේ මේ දක්වා රුපියල් බිලියන 28 ක ලාභයක් වාර්තා කර ඇති බවද ඔහු පැවසීය. එම සංඛ්‍යාලේඛන ජනාධිපතිවරයා විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ඒවා වන අතර, විගණනය කරන ලද මූල්‍ය ප්‍රකාශන හරහා ස්වාධීනව තහවුරු කරන තුරු ඒවා ඔහුගේ ප්‍රකාශිත කරුණු ලෙස සැලකිය යුතුය.
ලාභ ලබන අතරම වෙළෙඳපොළ කොටස පුළුල් කර ගැනීමට ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවට හැකි නම්, එයින් තහවුරු වන්නේ රජය සතු සැපයුම්කරුවෙකුට සාර්ථකව තරග කළ හැකි බවයි.
එසේ වුවද, තරගකරුවන් ඉවත් කිරීම හරහා පාරිභෝගිකයන්ට හෝ ආර්ථිකයට වඩා යහපත් තත්ත්වයක් උදා වන බව මින් ස්වයංක්‍රීයව තහවුරු නොවේ.
විදේශ විනිමය පිළිබඳ ගැටලුව
සැපයුම්කරුවන් කිහිප දෙනෙකු රඳවා ගැනීම සඳහා ඇති ප්‍රබලතම තර්කය මතවාදීමය එකක්ම නොවේ. එයින් කියවෙන්නේ රටේ ඉන්ධන ආනයනය සඳහා මූල්‍ය ප්‍රතිපාදන සපයන්නේ කවුරුන්ද සහ ඒ ආශ්‍රිත විදේශ විනිමය අවදානම දරන්නේ කවුරුන්ද යන්නයි.
ශ්‍රී ලංකාවේ ඉන්ධන ආනයන වියදම තවමත් විශාල අගයක් ගනී.
මහ බැංකු දත්ත පෙන්වා දෙන්නේ, 2026 පළමු මාස අට තුළ පමණක් ඉන්ධන ආනයනය සඳහා රට අමෙරිකානු ඩොලර් බිලියන 4 ක් පමණ වියදම් කර ඇති බවයි. එය 2025 වසරේ අදාළ කාල සීමාවට සාපේක්ෂව 61.6% ක වැඩිවීමකි.
ජනවාරි සිට ජූලි දක්වා කාලය තුළ ඉහළ ජාත්‍යන්තර බලශක්ති මිල ගණන් සහ භූ දේශපාලනික පීඩනයන්ගේ බලපෑම පිළිබිඹු කරමින්, ඉන්ධන ආනයනය සඳහා දැනටමත් ඩොලර් බිලියන 3.62 ක් වැය වී තිබුණි.
මෙම විශාලත්වය ඉතා වැදගත් වන්නේ, යන්ත්‍රෝපකරණ, ඖෂධ, ආහාර, කාර්මික යෙදවුම් සහ වෙනත් ආනයනයන් සමඟ ඛනිජ තෙල්, විදේශ විනිමය සඳහා තරග කරන බැවිනි.
මෙම ලිපිය සඳහා සපයා ඇති මුල් විවරණය මගින් තර්ක කරන්නේ, පෞද්ගලික ඉන්ධන සමාගම් වාර්ෂිකව ආසන්න වශයෙන් ඩොලර් බිලියන 1 සිට ඩොලර් බිලියන 1.4 ක් දක්වා ආනයනයන් සඳහා මුදල් යොදවන බවයි. සමාලෝචනය කරන ලද නිල තොරතුරු මගින් එම නිශ්චිත අගය ස්වාධීනව තහවුරු කළ නොහැකි වූ අතර, එයට සහාය වන සමාගම් හෝ රජයේ දත්ත නොමැතිව එය තහවුරු කළ වත්මන් සංඛ්‍යාලේඛනයක් ලෙස නොසැලකිය යුතුය.
කෙසේ වෙතත්, පුළුල් මූලධර්මය ලේඛනගත කර ඇත: එනම්, ශ්‍රී ලංකාවේ විදේශ විනිමය සංචිතවලට පෙර පරිදිම පීඩනයක් ඇති නොකර ඉන්ධන ලබාගැනීමේ නිශ්චිත පදනම මත මෙම අමතර සමාගම්වලට අවසර ලබා දුන් බවයි.
සංචිත ශක්තිමත් වුවත්, ඒවා අසීමිත නොවේ
ශ්‍රී ලංකාවේ සංචිත තත්ත්වය 2022 අර්බුද සමයට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස ශක්තිමත්ය.
මහ බැංකුව වාර්තා කළේ, චීන මහ බැංකුව සමඟ ඇති හුවමාරු පහසුකමද (swap facility) ඇතුළුව, 2026 අගෝස්තු අවසන් වන විට දළ නිල සංචිත ප්‍රමාණය අමෙරිකානු ඩොලර් බිලියන 6.9 ක් බවයි.
එම අගය, සපයන ලද විවරණයේ දක්වා ඇති ඩොලර් බිලියන 5.5 ක “වියදම් කළ හැකි සංචිතයට” වඩා සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වේ. දළ සංචිත සහ ක්ෂණිකව භාවිතා කළ හැකි සංචිත යනු අනිවාර්යයෙන්ම එකම සංකල්පයක් නොවන අතර, ඩොලර් බිලියන 5.5 ක අගය මත පදනම් වූ ඕනෑම තර්කයක් ඉන්ධන ආනයනයේ බලපෑම ඇස්තමේන්තු කිරීම සඳහා භාවිතා කිරීමට පෙර එම අගය ගණනය කළේ කෙසේදැයි නිශ්චිතවම හඳුනාගත යුතුය.
එබැවින්, සියලුම ඉන්ධන ආනයනය කිරීම සඳහා රජය සතුව තාක්ෂණික වශයෙන් ප්‍රමාණවත් විදේශ විනිමයක් තිබේද යන්න දක්වා මෙම ආර්ථික ගැටලුව ලඝු කළ නොහැක.
ආනයන අවශ්‍යතාවයෙන් කොටසක් බාහිරව මූල්‍යකරණය කිරීමට පෞද්ගලික සැපයුම්කරුවන් සූදානම්ව සිටින විට, රජය පාලනය කරන විදේශ විනිමය තවදුරටත් ඛනිජ තෙල් සඳහා වෙන් කිරීමේ විකල්ප පිරිවැය (opportunity cost) පිළිබඳවද ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින් සලකා බැලිය යුතුය.
තරගකාරීත්වය එරෙහිව ඒකාධිකාරය
මෙහි පුළුල් තරගකාරීත්වය පිළිබඳ ගැටලුවක්ද පවතී.
රාජ්‍ය ඒකාධිකාරයක් මගින් සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රසම්පාදනය, බෙදාහැරීම සහ මිල පරිපාලනය සරල කළ හැක. මෙහෙයුම්කරු කාර්යක්ෂම සහ මූල්‍යමය වශයෙන් ශක්තිමත් නම්, පරිමාණයේ ආර්ථික වාසි (economies of scale) මගින් ඇතැම් වියදම් ද අඩු කළ හැකිය.
තරගකාරීත්වය මගින් වෙනස් ප්‍රතිලාභ ලබා දිය හැකිය. සැපයුම්කරුවන් කිහිප දෙනෙකු සිටීම මගින් ප්‍රසම්පාදන අවදානම විවිධාංගීකරණය කිරීම, කාර්යක්ෂමතාව වැඩි දියුණු කිරීමට පීඩනයක් ඇති කිරීම සහ එක් ආයතනයක් මත යැපීම අවම කිරීම සිදු කරයි.
මෙම කුමන ව්‍යුහයක් මගින් හෝ ස්වයංක්‍රීයවම අඩු සිල්ලර මිලක් සහතික නොකරයි.
ඉන්ධන මිලකරණය රඳා පවතින්නේ ගෝලීය බොරතෙල් සහ පිරිපහදු කළ නිෂ්පාදනවල මිල ගණන්, විනිමය අනුපාත, බදුකරණය, භාණ්ඩ ප්‍රවාහන ගාස්තු, මූල්‍යකරණය, තොග සහ දේශීයව අදාළ කරගන්නා මිල සූත්‍රය මතය.
එබැවින් මෙහි අදාළ පරීක්ෂණය වන්නේ, සහජයෙන්ම රාජ්‍ය හිමිකාරිත්වය හෝ පෞද්ගලික හිමිකාරිත්වය විශිෂ්ට ද යන්න නොවේ.
එය නම්, වෙළෙඳපොළ ව්‍යුහය මගින් විශ්වාසදායක ඉන්ධන සැපයුමක්, තරගකාරී පිරිවැයක්, විනිවිද පෙනෙන මිලකරණයක් සහ බදු ගෙවන්නන් මෙන්ම රටේ බාහිර සංචිත සඳහා වන අඩුම සාධාරණ නිරාවරණයක් ලබා දෙන්නේද යන්නයි.
දේශපාලන කතාබහකට එහා ගිය කතිකාවතක අවශ්‍යතාවය
පෙර පරිපාලනය විසින් හඳුන්වා දුන් වෙළෙඳපොළ ලිබරල්කරණ වැඩසටහන එහි අපේක්ෂිත අරමුණු ඉටු කළේද යන්න ප්‍රශ්න කිරීමට ජනාධිපති දිසානායක මහතාට අයිතියක් ඇත.
ලාභ ලබන අතරම ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව තම වෙළෙඳපොළ කොටස වැඩි කර ගෙන ඇති බවට වන ඔහුගේ තර්කය එම ප්‍රතිපත්තිය ඇගයීම සඳහා එක් පදනමක් සපයයි.
නමුත් මෙම ඇගයීමේදී පෞද්ගලික සැපයුම්කරුවන් ගෙන්වා ගැනීමට හේතුව කුමක්ද යන්නද සලකා බැලිය යුතුය: එනම් ඉන්ධන ආනයනය සඳහා ප්‍රමාණවත් විදේශ විනිමයක් ලබා ගැනීමට නොහැකි වීම හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවට දැඩි ඉන්ධන හිඟයකට මුහුණ දීමට සිදුව තිබීමයි.
ඒ අනුව, පෞද්ගලික සහභාගීත්වය ඉවත් කිරීම යනු ඉන්ධන පිරවුම්හල් ක්‍රියාත්මක කරන්නේ කවුරුන්ද යන්න වෙනස් කිරීමට වඩා වැඩි දෙයක් හා සම්බන්ධ වේ. ජාතික ඉන්ධන බිලෙන් සැලකිය යුතු කොටසක් සඳහා මුදල් යෙදවීමට අවශ්‍ය ඩොලර් සොයාගත යුත්තේ කවුරුන්ද යන්න එයින් වෙනස් විය හැකිය.
එබැවින් 2022 වසරේ සිට ශ්‍රී ලංකාව ලැබූ අත්දැකීම්වලින් පෙන්වා දෙන්නේ, ඉන්ධන වෙළෙඳපොළෙන් “ජයග්‍රහණය” කළ යුත්තේ රජයද නැතහොත් පෞද්ගලික අංශයද යන්නට වඩා ප්‍රයෝජනවත් ප්‍රතිපත්තිමය ගැටලුවක් වෙතයි.
ගැටලුව වන්නේ, අවම සහ තිරසාර ආර්ථික පිරිවැයක් යටතේ රටට වඩාත්ම සුරක්ෂිත ඉන්ධන සැපයුමක් ලබා දෙන්නේ රාජ්‍ය ධාරිතාව, පෞද්ගලික ප්‍රාග්ධනය, තරගකාරීත්වය සහ නියාමනය යන මේවායේ කිනම් සංකලනයක් හරහාද යන්නයි.
