ශ්‍රී ලංකාවේ පොල්තෙල් වෙළඳපොළ මේ වන විට දැඩි අර්බුදයකට මැදිවී ඇත. ඒ, දේශීය ආහාර පිසින තෙල් නිෂ්පාදනයේ පවතින දිගුකාලීන හිඟය, ආනයන මත දැඩිව යැපීමට සිදුවීම සහ ලාභදායී ආනයනික තෙල්වලට වාසිදායක වන අයුරින් තරගකාරීත්වය වෙනස් විය හැකි බවට දේශීය නිෂ්පාදකයින් සහ පාරිභෝගික කණ්ඩායම් තුළ බියක් ඇති කරන නව බදු ව්‍යුහය හේතුවෙනි.
පාරිභෝගික අයිතීන් සුරැකීමේ ජාතික ව්‍යාපාරයේ සභාපති රංජිත් විතානගේ මහතා කළ අනතුරු ඇඟවීම් සමඟ මෙම ගැටලුව පිළිබඳ කතිකාව තවත් තීව්‍ර වී තිබේ. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ, ආනයනික පොල්තෙල් සහ පාම් තෙල් සඳහා පනවා තිබූ විශේෂ වෙළඳ භාණ්ඩ බද්ද ඉවත් කර, ඒ වෙනුවට සාමාන්‍ය වැට් (VAT) බද්ද සහ සමාජ ආරක්ෂණ දායකත්ව බද්ද (SSCL) හඳුන්වා දීමට රජය ගත් තීරණය පිළිබඳව දැඩි අවධානය යොමු විය යුතු බවයි.
ආනයනික පොල්තෙල් කිලෝග්‍රෑමයකට රුපියල් 150 ක් සහ පාම් තෙල් කිලෝග්‍රෑමයකට රුපියල් 275 ක් ලෙස කලින් නියම කර තිබූ විශේෂ වෙළඳ භාණ්ඩ බද්ද ඉවත් කිරීමට 2026 අයවැය මගින් නිල වශයෙන් යෝජනා කෙරිණි. ඒ අනුව, 2026 අප්‍රේල් මාසයේ සිට එම තෙල් වර්ග දෙකම සාමාන්‍ය බදු රාමුවට යටත් කෙරේ.
රජයේ ප්‍රතිපත්තිවලට අනුව මෙම වෙනස හඳුන්වා දී ඇත්තේ, දැනටමත් වැට් බද්දට සහ සමාජ ආරක්ෂණ දායකත්ව බද්දට යටත්ව ඇති දේශීය නිෂ්පාදිත තෙල් සහ ආනයනික තෙල් අතර සමාන බදු ක්‍රමයක් ස්ථාපිත කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙසිනි.
කෙසේ වෙතත්, කර්මාන්තකරුවන් සහ පාරිභෝගික අයිතීන් වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්නන් තර්ක කරන්නේ පාම් තෙල්වලට වඩා පොල්තෙල්වල ජාත්‍යන්තර මිල සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ මට්ටමක පවතින බැවින්, ප්‍රතිශත මත පදනම් වූ නව බදු ක්‍රමය මගින් අතිශය වෙනස් බදු බරක් නිර්මාණය විය හැකි බවයි. එමගින් දේශීය ආහාර පිසින තෙල් වෙළඳපොළේ ආර්ථික රටාව සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වීමේ හැකියාවක් පවතී.
ඉල්ලුම සහ දේශීය සැපයුම අතර විශාල පරතරයක්
මෙම ගැටලුවේ මූලික පදනම වන්නේ වෙළෙඳපොළ ව්‍යුහයේ පවතින සැපයුම් හිඟයයි.
ශ්‍රී ලංකාව වාර්ෂිකව ආහාර පිසින තෙල් මෙට්‍රික් ටොන් 220,000 ත් 240,000 ත් අතර ප්‍රමාණයක් පරිභෝජනය කරන අතර, දේශීය නිෂ්පාදනය මගින් සපයනු ලබන්නේ එම අවශ්‍යතාවයෙන් සුළු ප්‍රමාණයක් පමණි.
2025 වසරේ ප්‍රකාශිත කර්මාන්ත ඇස්තමේන්තුවලට අනුව වාර්ෂික පොල්තෙල් පරිභෝජනය මෙට්‍රික් ටොන් 240,000 ක් පමණ වන නමුත් දේශීය නිෂ්පාදනය ආසන්න වශයෙන් ටොන් 40,000 ක් පමණි.
ඒ හේතුවෙන් එම විශාල පරතරය පියවා ගැනීම සඳහා රටට ආනයනය මත යැපීමට සිදුවී තිබේ.
පොල් ඵලදාව ප්‍රමාණවත් පරිදි ලබාගැනීමට නොහැකි වීම තවත් අභියෝගයකි. ඓතිහාසික වශයෙන්, වාර්ෂිකව පොල් ගෙඩි බිලියන 1.8 ක් පමණ දේශීය පරිභෝජනය සඳහා යොදාගන්නා අතර ඉතිරිය පොල්තෙල්, වියළි පොල් (DC), වර්ජින් පොල්තෙල්, පොල් කිරි, පොල් ක්‍රීම්, අපනයන සහ වෙනත් කර්මාන්ත සඳහා වෙන් කෙරේ. ඇතැම් වසරවලදී ජාතික පොල් නිෂ්පාදනයෙන් දළ වශයෙන් 65% ත් 70% ත් අතර ප්‍රමාණයක් ගෘහස්ථ සහ ආහාර පිසීමේ අවශ්‍යතා සඳහා යොදාගන්නා බව නිල සහ ශාස්ත්‍රීය දත්ත මගින් ඇස්තමේන්තු කර ඇත.
විශේෂයෙන්ම අනෙකුත් පොල් ආශ්‍රිත නිෂ්පාදන සඳහා අපනයන ඉල්ලුම ඉහළ මට්ටමක පවතින විට, මෙම ව්‍යුහය හේතුවෙන් සාම්ප්‍රදායික තෙල් මෝල් සඳහා ලබා ගත හැකි දේශීය පොල් අස්වැන්නේ පරිමාව සීමා වේ.
බදු ප්‍රතිසංස්කරණ තරගකාරී සමීකරණය වෙනස් කරයි
2026 අප්‍රේල් දක්වා ආනයනික පොල්තෙල් සහ පාම් තෙල් ප්‍රධාන වශයෙන් ස්ථාවර විශේෂ වෙළඳ භාණ්ඩ බදු වලට යටත් කෙරිණි.
මෙම අයවැයෙන් එම බදු ඉවත් කර ඒ වෙනුවට වැට් සහ සමාජ ආරක්ෂණ දායකත්ව බද්ද (SSCL) හඳුන්වා දෙන ලදී.
අයවැය යෝජනා විශ්ලේෂණයන්ට අනුව, මෙම යෝජනාව යටතේ අප්‍රේල් 1 වැනිදා සිට ආනයනික පොල්තෙල් සහ පාම් තෙල් 18% ක වැට් බද්දකට සහ 2.5% ක සමාජ ආරක්ෂණ දායකත්ව බද්දකට යටත් විය.
ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳපොළේ සාමාන්‍යයෙන් පොල්තෙල් වලට වඩා පාම් තෙල් සැලකිය යුතු ලෙස ලාභදායී වන බැවින් ප්‍රතිශත මත පදනම් වූ මෙම බදු ක්‍රමය දැඩි බලපෑමක් ඇති කරයි.
මේ වසර මුලදී සන්ඩේ ටයිම්ස් පුවත්පත වාර්තා කළේ, කර්මාන්තයේ ගණනය කිරීම්වලට අනුව ආනයනික පොල්තෙල් මෙට්‍රික් ටොන් එකක මිල අමෙරිකානු ඩොලර් 2,280 ක් පමණ වූ අතර එම කාලයේ පාම් තෙල්වල මිල අමෙරිකානු ඩොලර් 1,090 ක් පමණ වූ බවයි. එම මිල ගණන් මත පදනම්ව කර්මාන්තයේ නියෝජිතයින් ඇස්තමේන්තු කළේ, සංශෝධිත නව බදු ක්‍රමය යටතේ පාම් තෙල් වලට වඩා පොල්තෙල් සඳහා සමස්ත බදු බර සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ යා හැකි බවයි.
එම කරුණෙන් පමණක්, මෙම බදු ප්‍රතිපත්තිය හිතාමතාම යම් ආනයනකරුවන්ට වාසිදායක වන ලෙස සකසා ඇති බව තහවුරු නොවේ.
කෙසේ වෙතත්, අවසාන බදු බර මගින් විවිධ ආහාර පිසින තෙල් වර්ග අතර බලාපොරොත්තු නොවූ තරඟකාරී වාසි නිර්මාණය කරන්නේද යන්න පිළිබඳව විමර්ශනය කිරීම මෙයින් සාධාරණීකරණය කරයි.
විදුලිය, ශ්‍රමය, අමුද්‍රව්‍ය සහ සැකසුම් පිරිවැය වැනි ගැටලුවලට මුහුණ දෙන දේශීය පොල්තෙල් නිෂ්පාදකයින්ට, අඩු මිලක් සහිත ආනයනික විකල්ප සමඟ තරග කිරීමට ඇති හැකියාව මෙහිදී විශේෂයෙන් වැදගත් වේ.
පාරිභෝගික කණ්ඩායම් කලවම් කිරීම් ගැන කනස්සල්ල මතු කරයි
මෙම මිල විෂමතාවයන් තවත් අවදානමක් නිර්මාණය කරයි: එනම් ප්‍රමිතියෙන් තොර තෙල් කලවම් කිරීමයි.
ශ්‍රී ලංකාව තුළ පොල්තෙල් වෙනත් තෙල් වර්ග සමග මිශ්‍ර කර පොල්තෙල් ලෙස වෙළඳපොළට නිකුත් කිරීම මේ වනවිටත් තහනම් කර ඇත. 2021 මැයි මාසයේදී හඳුන්වා දුන් පාරිභෝගික කටයුතු අධිකාරියේ අංක 77 දරන විධානයට අනුව පොල්තෙල් වෙනත් කිසිදු තෙල් වර්ගයක් සමඟ මිශ්‍ර නොකළ යුතු බව සඳහන් වේ.
ලාභදායී තෙල් වර්ග පොල්තෙල් සමඟ මිශ්‍ර කර ඉහළ වටිනාකමක් ඇති නිෂ්පාදනයක් ලෙස පාරිභෝගිකයින්ට අලෙවි කළ හැකි බවට විතානගේ මහතා සහ පාරිභෝගික අයිතීන් සුරැකීමේ ජාතික ව්‍යාපාරය පුන පුනා අනතුරු අඟවා ඇත.
පසුගිය ජනවාරි මාසයේදී එම සංවිධානය ප්‍රකාශ කළේ, මෙම බදු වෙනස්කම් හේතුවෙන් කලවම් කරන ලද නිෂ්පාදන දේශීය වෙළඳපොළට ඇතුළු වීමේ සම්භාවිතාව වැඩි විය හැකි බවත්, ලාභදායී විකල්ප තෙල් වර්ග බහුල ලෙස වෙළෙඳපොළේ පැවතිය හැකි බවත්ය.
සැපයුම් ජාලය හඳුනාගැනීම සහ ලේබල් කිරීම හරහා සැපයුම්කරුවන් වඩාත් වගකීමෙන් බැඳෙනු ඇතැයි තර්ක කළ එම පාරිභෝගික සංවිධානය, බෝතල් කරන ලද සහ නිසි ලෙස ලේබල් කරන ලද පොල්තෙල් පමණක් අලෙවි කිරීමට අවසර දෙන ලෙස මීට පෙරද බලධාරීන්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේය.
මෙලෙස තෙල් කලවම් කිරීම පිළිබඳ කනස්සල්ල හුදෙක් න්‍යායාත්මක එකක් පමණක් නොවේ.
ශ්‍රී ලංකා කාර්මික තාක්ෂණ ආයතනයට (ITI) අනුයුක්ත පර්යේෂකයන් විසින්, ලාභදායී මේද සහ තෙල් වර්ග කලවම් කර ඇති පොල්තෙල් හඳුනාගත හැකි ‘Fourier Transform Near-Infrared (FT-NIR)’ වර්ණාවලීක්ෂ තාක්ෂණික ක්‍රම දියුණු කර තිබේ.
ITI විද්‍යාඥයින් සම්බන්ධ වූ පර්යේෂණ මගින් පෙන්නුම් කර ඇත්තේ, වර්ජින් සහ කොප්පරා පොල්තෙල්වලට පාම් ඔලීන් කලවම් කර ඇත්නම් එය හඳුනා ගැනීමට FT-NIR තාක්ෂණයට හැකි බවයි. එමෙන්ම මෑතකාලීන පර්යේෂණ හරහා වෙනත් අපද්‍රව්‍ය හඳුනා ගැනීම සඳහාද මෙවැනිම තාක්ෂණික ක්‍රම තවදුරටත් පුළුල් කර ඇත.
නීතිවිරෝධී ලෙස සකසන ලද තෙල්වලට ක්ලෝරීන්, හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය සහ වෙනත් නිශ්චිත අපද්‍රව්‍ය භාවිතා කිරීම පිළිබඳව අදාළ විවරණයන්හි දක්වා ඇති නිශ්චිත චෝදනා, තහවුරු කළ කරුණු ලෙස ප්‍රකාශ කිරීමට පෙර සෘජු රසායනාගාර හෝ නීතිමය සාක්ෂි අවශ්‍ය වේ.
නියාමනයෙන් පමණක් සැපයුම් පරතරය පියවිය නොහැක
වඩාත් ශක්තිමත් ලේබල් කිරීමේ ක්‍රම, පරීක්ෂණ සහ නීති ක්‍රියාත්මක කිරීම හරහා පාරිභෝගිකයින් ආරක්ෂා කළ හැකි වුවද, ශ්‍රී ලංකාවේ පවතින මූලික ආහාර පිසින තෙල් හිඟය එයින් විසඳිය නොහැක.
දේශීය නිෂ්පාදනයෙන් ඉල්ලුමේ සාපේක්ෂව කුඩා කොටසක් පමණක් ආවරණය වන්නේ නම්, දේශීය නිෂ්පාදනය විශාල ලෙස පුළුල් වීමක් හෝ පරිභෝජන රටාවන්ගේ වෙනස් වීමක් සිදු නොවන තාක් කල් යම් ආකාරයකින් ආනයනය කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.
මේ නිසා “ආනයන සහ දේශීය නිෂ්පාදනය” අතර වන පූර්ණ විවාදයක් අතිශයින්ම පටු එකක් බවට පත්වේ.
මෙහිදී ප්‍රතිපත්තිමය අභියෝගය වන්නේ, ශක්‍ය දේශීය නිෂ්පාදකයින් අඩාල නොකරමින් හෝ තෙල් කලවම් කිරීමට සහ වැරදි ලෙස ලේබල් කිරීමට පෙළඹවීම් ඇති නොකරමින්, මග හැරිය නොහැකි සැපයුම් හිඟය ආනයන හරහා පියවා ගන්නේ කෙසේද යන්න තීරණය කිරීමයි.
ප්‍රතිපත්තිමය අවධානය යොමු විය යුතු අංශ හතරක්
මෙම ගැටලුවේ විවිධ පැතිකඩයන් සඳහා පියවර කිහිපයක් හරහා විසඳුම් සෙවිය හැක:
- අවසාන බදු බර සමාලෝචනය කිරීම: නාමික බදු අනුපාතයන් පමණක් සැලකිල්ලට ගන්නවා වෙනුවට, ජාත්‍යන්තර වෙළඳපල මිල ගණන් සැලකිල්ලට ගැනීමෙන් පසු වැට්, SSCL සහ අනෙකුත් ආනයන ගාස්තු පොල්තෙල් සහ පාම් තෙල් සඳහා බලපාන ආකාරය බලධාරීන්ට පරීක්ෂා කළ හැක.
- සැපයුම් ජාලය නිරීක්ෂණය ශක්තිමත් කිරීම: ශ්‍රී ලංකා රේගුව, පාරිභෝගික කටයුතු අධිකාරිය සහ ආහාර සුරක්ෂිතතා නියාමකයින් අතර වඩා හොඳ සම්බන්ධීකරණයක් පවත්වා ගැනීමෙන් ආනයනයේ සිට තොග සහ සිල්ලර බෙදාහැරීම දක්වා තෙල්වල ගමන්මග වඩාත් හොඳින් හඳුනාගත හැක.
- වේගවත් පරීක්ෂණ පුළුල් කිරීම: සැක සහිත නිෂ්පාදන පාරිභෝගිකයින් වෙත ළඟා වීමට පෙර, කලවම් කරන ලද පොල්තෙල් වේගවත්ව පරීක්ෂා කර හඳුනා ගැනීම සඳහා FT-NIR සහ අනෙකුත් විශ්ලේෂණ ක්‍රමවේදයන් යොදාගත හැක.
- විකල්ප දේශීය තෙල් වර්ග සංවර්ධනය කිරීම: සහල් නිවුඩු තෙල් (Rice-bran oil) සහ වෙනත් දේශීයව නිෂ්පාදනය කළ හැකි ආහාර පිසින තෙල් වර්ග වාණිජමය සහ තාක්ෂණික වශයෙන් තිරසාර නම්, ඒවා මගින් තෙල් සැපයුම විවිධාංගීකරණය කිරීමටත් ආනයනික තෙල් මත යැපීම අවම කිරීමටත් උපකාරී වේ.
පාරිභෝගිකයන් මෙන්ම නිෂ්පාදකයන්ද ආරක්ෂා කිරීම
ශ්‍රී ලංකාවේ පොල්තෙල් කර්මාන්තයේ අනාගතයට බදු ගාස්තු හරහා පමණක් විසඳුම් සෙවිය නොහැක.
පාරිභෝගිකයින්ට දැරිය හැකි මිලකට ආහාර පිසින තෙල් අවශ්‍ය වන අතරම, පොල්තෙල් ලෙස ලේබල් කර ඇති බෝතලයක සැබවින්ම පොල්තෙල් අඩංගු බවට විශ්වාසයක්ද ඔවුන්ට අවශ්‍ය වේ.
ප්‍රමිතියෙන් තොරව කලවම් කිරීම් හෝ බදු විකෘතිතා හේතුවෙන් තම නීත්‍යානුකූල නිෂ්පාදන අඩාල නොවන තරගකාරී පරිසරයක් දේශීය නිෂ්පාදකයින්ට අවශ්‍ය වේ. මේ අතර, රටේ පවතින සැලකිය යුතු සැපයුම් හිඟය පියවා ගැනීම සඳහා ආනයනකරුවන් තවදුරටත් අවශ්‍ය වන නමුත්, ඔවුන්ද විනිවිදභාවයෙන් යුත් ප්‍රමිතීන්, බදුකරණ සහ සැපයුම් ජාල හඳුනාගැනීමේ නීතිරීතිවලට යටත්ව ක්‍රියාත්මක විය යුතුය.
එබැවින් මෙහි මූලික ප්‍රතිපත්තිමය ගැටලුව වන්නේ, ශ්‍රී ලංකාව දේශීය පොල්තෙල් පමණක් ආරක්ෂා කළ යුතුද නැතහොත් ආනයනික විකල්ප තෙල් වර්ග සඳහා අනුග්‍රහය දැක්විය යුතුද යන්න නොවේ.
එය, ආනයන හරහා සැබෑ හිඟය පියවන, දේශීය නිෂ්පාදකයින්ට සාධාරණව තරග කළ හැකි, සහ පාරිභෝගිකයින්ට තමන් නිවසට ගෙන යන නිෂ්පාදනය පිළිබඳව විශ්වාසය තැබිය හැකි වෙළඳපොළක් රට තුළ නිර්මාණය කළ හැකිද යන්නයි.
