අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩ සහන මිලට ජනතාව වෙත ලබාදීම සඳහා පිහිටුවන ලද රාජ්‍ය සිල්ලර වෙළඳ ජාලය වන ලංකා සතොස, රුපියල් බිලියන 24ක එකතු වූ අලාභයක්, සැපයුම්කරුවන්ට ගෙවීමට ඇති අධික ණය බරක් සහ පාඩු ලබන ශාඛා විශාල සංඛ්‍යාවක් හේතුවෙන් දැඩි මුල්‍ය අර්බුදයකට මුහුණ දී සිටියි.
මෙම අලාභයේ තරම හේතුවෙන්, රාජ්‍ය ව්‍යාපාරවල කාර්යක්ෂමතාව සහ වගවීම ඉහළ නැංවීමට ජාතික ජන බලවේග රජය ලබා දුන් පොරොන්දුව පරීක්ෂාවට ලක්වන ප්‍රධානතම ක්ෂේත්‍රයක් බවට මෙම ආයතනය පත්ව තිබේ.
වෙළඳ අමාත්‍ය වසන්ත සමරසිංහ මහතා මෙම මාසයේ පාර්ලිමේන්තුවට පැවසුවේ ලංකා සතොස රුපියල් බිලියන 24ක එකතු වූ අලාභයක් ලබා ඇති අතර, ෆ්‍රැන්චයිස් (Franchise) මාදිලිය හඳුන්වා දීම, ශාඛා 100ක් නවීකරණය කිරීම සහ වාණිජමය වශයෙන් පවත්වාගෙන යා නොහැකි ශාඛා වසා දැමීම හෝ වෙනත් ස්ථානවලට ගෙන යාම ඇතුළු ප්‍රතිසංස්කරණ පියවරයන් ක්‍රියාත්මක කරමින් සිටින බවයි.
ඉදිරිපත් කර ඇති වාර්තාවල බැංකුවලට සහ සැපයුම්කරුවන්ට ගෙවීමට ඇති සැලකිය යුතු වගකීම් ප්‍රමාණයන් ද දක්වා ඇති නමුත්, ඉන් ඇතැම් සංඛ්‍යාලේඛන මෑතකාලීන නිල ප්‍රකාශනයන් සමඟ නැවත සසඳා තහවුරු කරගත යුතුව ඇත.
අර්බුදයේ මධ්‍යයේ ඇති රුපියල් බිලියන 24ක අලාභය
ලංකා සතොස මුහුණ දී ඇති මුල්‍ය දුෂ්කරතා තනි වසරක වෙළඳ කාර්යසාධනයට පමණක් සීමා වූවක් නොවේ.
ඉදිරිපත් කර ඇති සංඛ්‍යාලේඛනවලට අනුව:
- රුපියල් බිලියන 24ක එකතු වූ අලාභය.
- පැහැරහැර ඇති බවට විස්තර කෙරෙන රුපියල් බිලියන 5කට ආසන්න බැංකු ණය.
- සැපයුම්කරුවන්ට හිඟ මුදල් ලෙස ගෙවීමට ඇතැයි කියන රුපියල් බිලියන 11ක මුදල.
කෙසේ වෙතත්, මෑතකාලීන පාර්ලිමේන්තු වාර්තා කිරීම්වල සැපයුම්කරුවන්ට ඇති වගකීම රුපියල් බිලියන 11 වෙනුවට රුපියල් බිලියන 14ක් ලෙස දක්වා ඇත. එම නිසා නිවැරදි සංඛ්‍යාව ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට පෙර සමාගමේ නවතම ගිණුම් සහ පාර්ලිමේන්තු හෙළිදරව් කිරීම් සමඟ සසඳා තහවුරු කරගත යුතුය.
අතීත මූල්‍ය ප්‍රකාශන මගින් ද දැඩි ශේෂ පත්‍ර පීඩනයක් පෙන්නුම් කළේය. ලංකා සතොස 2022 වාර්ෂික වාර්තාවේ දැක්වුණේ එහි මුළු වගකීම් ප්‍රමාණය මුළු වත්කම් ප්‍රමාණයට වඩා රුපියල් බිලියන 12.6කින් පමණ ඉක්මවා ගොස් ඇති බවත්, භාණ්ඩාගාරයේ සහාය නොමැතිව ඉදිරියට යාමට ඇති හැකියාව අවිනිශ්චිත බවත්ය.
එතැන් සිට මුදල් ප්‍රවාහය සහ මුල්‍යකරණ පිරිවැය වැඩිදියුණු කිරීමට ආයතනය පියවර ගෙන ඇත. 2025 ප්‍රගති වාර්තාවක දක්වා තිබුණේ සාකච්ඡා මාර්ගයෙන් ණය ගැනීමේ පොලී අනුපාත සියයට 12ට වැඩි මට්ටමේ සිට සියයට 9 දක්වා අඩු කරගත් බවයි. ඒ අනුව 2025 සැප්තැම්බර් වන විට මාසික වැඩිපුර ලබාගත් මුදල් (Overdraft) සඳහා වන පොලී පිරිවැය රුපියල් මිලියන 60 සිට රුපියල් මිලියන 42.7 දක්වා අඩු විය. කෙටිකාලීන මූල්‍ය පීඩනය ලිහිල් කිරීම සඳහා ණයහිමියන් සමඟ සාකච්ඡා කර ණය ආපසු ගෙවීමේ කාලසීමාවන් දීර්ඝ කර ගැනීමට ද පියවර ගෙන තිබුණි.
ශාඛා 200කට වැඩි ප්‍රමාණයක් පාඩු ලබයි
ලංකා සතොස සතු ශාඛා 424න් ශාඛා 250ක්ම පාඩු ලබමින් පවත්වාගෙන යන බව එම මූලාශ්‍රයේ සඳහන් වන අතර, එය සමස්ත ජාලයෙන් සියයට 60කට ආසන්න ප්‍රමාණයකි.
මෑතකාලීන පාර්ලිමේන්තු වාර්තාවල ද ශාඛා 200කට වැඩි ප්‍රමාණයක් පාඩු ලබන බව තහවුරු කර ඇති නමුත්, එමගින් 250 යන නිවැරදිම සංඛ්‍යාව සඳහන් නොකරයි.
ඉදිරිපත් කර ඇති වාර්තා මගින් වැඩිදුරටත් සඳහන් වන්නේ 2024 ජනවාරි සහ 2025 ඔක්තෝබර් අතර කාලය තුළ වාණිජමය වශයෙන් පවත්වාගෙන යා නොහැකි වූ ශාඛා 31ක් වසා දැමූ බවයි.
සුදුසු නොවන ස්ථාන තේරීම මෙම ජාලයට බලපා ඇති ප්‍රධාන ව්‍යූහාත්මක ගැටලුවක් ලෙස මතුව තිබේ.
‘ද මෝනින් ටෙලිග්‍රාෆ්’ වෙත ලැබී ඇති ලිපිය මගින් චෝදනා කරන්නේ පාරිභෝගික ගමනාගමනය ප්‍රමාණවත් නොවන ප්‍රදේශවල ඇතැම් ශාඛා පිහිටුවා ඇති බවත්, දේශපාලන සබඳතා ඇති ගොඩනැගිලි හිමියන් හෝ රාජ්‍ය නිලධාරීන්ට සම්බන්ධ පුද්ගලයන් කුලී පදනම යටතේ වාසි ලබා ඇති බවත්ය.
ඒවා බරපතළ චෝදනා වේ. ක්‍රමවේදයට පටහැනි “ගොඩනැගිලි සහ කොමිස් මාෆියාවක්” තිබූ බව තහවුරු කිරීමට කිසිදු ලිඛිත සාක්ෂියක් සපයා ඇති ද්‍රව්‍යවලට ඇතුළත් කර නොමැති අතර, බදු ගිවිසුම් වාර්තා, ප්‍රසම්පාදන ලේඛන, විගණන සොයාගැනීම් හෝ විමර්ශන සාක්ෂි නොමැතිව එවැනි ප්‍රකාශ තහවුරු වූ සත්‍යයන් ලෙස ඉදිරිපත් නොකළ යුතුය.
තහවුරු කළ හැකි කරුණ වන්නේ ශාඛාවල පැවැත්ම සහ කුලී පිරිවැය ප්‍රතිසංස්කරණ විවාදයේ වැදගත් කොටස් බවට පත්ව ඇති බවයි.
ලාභ ලබන ස්ථාන සහ පාඩු ලබන ශාඛා
මූලාශ්‍රයේ මතු කර ඇති තවත් කනස්සල්ලක් වන්නේ සතොස සඳහා විකල්ප පරිශ්‍රයන් සොයන විට පනවා ඇති කොන්දේසි ය.
ගොඩනැගිලි හිමියන් තමන්ගේ ගොඩනැගිලි නැවත ලබා ගැනීමට උත්සාහ කිරීමේදී ලාභ ලබන ශාඛා පවා අහිමි විය හැකි බවත්, වර්ග අඩි 3,000ක පමණ ගොඩනැගිලි ඉඩකඩක් සහ රථ වාහන නැවැත්වීමේ පහසුකම් වැනි දැඩි කොන්දේසි හේතුවෙන් සුදුසු විකල්ප ස්ථාන සොයා ගැනීම දුෂ්කර වන බවත් එහි සඳහන් වේ.
එමෙන්ම, දිගින් දිගටම පාඩු ලැබුවද අඩුවෙන් කාර්යසාධනය දක්වන ශාඛා ඇතැම් විට විවෘතව තබාගෙන ඇති බවටද එම ලිපියේ චෝදනා කරයි.
මුල්‍ය සහ බදු වාර්තා මගින් තහවුරු වුවහොත්, මෙම අසමතුලිතතාවය ශාඛා පිහිටුවීමේ තීරණ ගන්නා ආකාරය සහ වාණිජමය පැවැත්මට අඛණ්ඩව ප්‍රමුඛතාවය ලබා දෙන්නේද යන්න පිළිබඳව සාධාරණ ප්‍රශ්න මතු කරනු ඇත.
රජය දැන් වෙනස් මගකට යොමු වෙමින් සිටියි.
සමරසිංහ මහතා පාර්ලිමේන්තුවට පැවසුවේ ප්‍රතිසංස්කරණ සැලසුම යටතේ ශාඛා 100ක් උසස් කිරීම සහ සතොස සන්නාමය යටතේ භාණ්ඩ අලෙවි කළ හැකි ෆ්‍රැන්චයිස් ක්‍රමයක් සංවර්ධනය කිරීම ඇතුළත් වන බවයි. වැඩකරන ප්‍රාග්ධනය සහ තොග හිඟය පිළිබඳ ගැටලුවලට විසඳුම් සෙවීම සඳහා රජය රාජ්‍ය බැංකුවලින් රුපියල් බිලියන 2.5ක මුදලක් ද ඉල්ලා ඇත.
පාරිභෝගිකයා වෙනුවෙන් සතොස ඉටුකරන භූමිකාව
ලංකා සතොස යනු සාමාන්‍ය සිල්ලර වෙළෙන්දෙකු නොවේ.
එහි දීර්ඝකාලීන රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්තිමය භූමිකාව වී ඇත්තේ තරඟකාරී හෝ සහන මිලකට අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩ ලබා දීම සහ වෙළඳපොළ තුළ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබන සිල්ලර වෙළඳ පැවැත්මක් පවත්වා ගැනීමයි.
එම කාර්යභාරය මගින් මුල්‍ය ශේෂ පත්‍රයට එහා ගිය වැදගත්කමක් මෙම ආයතනයට ලබා දෙයි.
දුර්වල වූ සතොස ජාලයක් හේතුවෙන් සහල්, ලූණු සහ අනෙකුත් අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩවල මිල ගණන් සීඝ්‍රයෙන් ඉහළ යන විට සිල්ලර වෙළඳපොළට සෘජුවම මැදිහත් වීමට රජයට ඇති හැකියාව අඩු විය හැක.
එයින් අදහස් කරන්නේ සතොස පමණක් වෙළඳපොළ මිල තීරණය කරන බව හෝ පෞද්ගලික සිල්ලර වෙළෙන්දන් අනිවාර්යයෙන්ම එකාධිකාරයක් ලෙස ක්‍රියා කරන බව නොවේ. ශ්‍රී ලංකාවේ සිල්ලර වෙළඳපොළ ඊට වඩා පුළුල් මෙන්ම සංකීර්ණ එකකි.
එයින් අදහස් වන්නේ රාජ්‍ය සිල්ලර වෙළෙන්දාට තරඟකාරී ලෙස තොග පවත්වාගෙන යාමට හෝ රට පුරා සක්‍රීය පැවැත්මක් පවත්වාගෙන යාමට නොහැකි වුවහොත් රජයට එක් ප්‍රායෝගික බෙදාහැරීමේ මාර්ගයක් අහිමි වන බවයි.
රජය මුහුණ දෙන ප්‍රතිසංස්කරණ පරීක්ෂණය
එබැවින් ජාතික ජන බලවේග ආණ්ඩුව හමුවේ ඇති දේශපාලන අභියෝගය ලංකා සතොස පවත්වාගෙන යා හැකිද යන්න පමණක් නොවේ.
වඩාත් දුෂ්කර ප්‍රශ්නය වන්නේ රාජ්‍ය ව්‍යාපාරවලින් ඉවත් කිරීමට පොරොන්දු වූ දුර්වලතාවයන් නැවත ඇති නොවන පරිදි සිල්ලර වෙළඳ ජාලය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට රජයට හැකිද යන්නයි.
පාඩු ලබන ශාඛා වසා දැමීම මෙම ක්‍රියාවලියේ එක් කොටසක් පමණි. ප්‍රසම්පාදන කටයුතු වැඩිදියුණු කිරීම, කුලී පාලනය කිරීම, තොග කළමනාකරණය ශක්තිමත් කිරීම සහ වාණිජමය වශයෙන් සුදුසු ශාඛා තේරීම තහවුරු කිරීම ද එකසේ වැදගත් වේ.
ශාඛා වෙනත් ස්ථානවලට ගෙන යාමේදී, උසස් කිරීමේදී හෝ ෆ්‍රැන්චයිස් ව්‍යුහයකට මාරු කිරීමේදී පාරදෘශ්‍යභාවය විශේෂයෙන් වැදගත් වනු ඇත.
නව පරිශ්‍රයන් තෝරා ගන්නේ නම්, එම පදනම වාණිජමය වශයෙන් සාධාරණීකරණය කළ හැකි සහ පරීක්ෂාවට ලක් කළ හැකි එකක් විය යුතුය. ප්‍රසම්පාදන සහ බදු දීමේ තීරණ සඳහා දේශපාලන බලපෑම්, පක්ෂපාතීත්වය හෝ හෙළි නොකළ කොමිස් මුදල්වලින් ආරක්ෂා වීමේ පියවරයන් අවශ්‍ය වේ.
ෆ්‍රැන්චයිස් මාදිලිය මගින් වෙළඳ ජාලය නැවත සකස් විය හැක
යෝජිත ෆ්‍රැන්චයිස් මාදිලිය අවධානයට ලක්ව ඇති වඩාත්ම වැදගත් වෙනස්කම් වලින් එකකි.
එහි යෝජකයින් තර්ක කරන්නේ ෆ්‍රැන්චයිස් ක්‍රමය මගින් සතොස සන්නාමයට සහ බෙදාහැරීමේ ජාලයට අඛණ්ඩව ක්‍රියාත්මක වීමට ඉඩ සලසන අතරම රාජ්‍ය සිල්ලර වෙළෙන්දාගේ වැඩකරන ප්‍රාග්ධන බර අඩු කර ගත හැකි බවයි.
පාර්ලිමේන්තුවේදී අදහස් දැක්වූ හිටපු මුදල් අමාත්‍ය රවි කරුණානායක මහතා ෆ්‍රැන්චයිස් ක්‍රමයකට සහය පළ කළ අතර, මෙම ජාලයේ ඇති ශාඛා 424ම එවැනි ක්‍රමයක් යටතේ ක්‍රියාත්මක කිරීමට හෝ සැපයුම්කරුවන්ගේ ණය පහසුකම් හරහා පවත්වාගෙන යා හැකි බවට තර්ක කළේය. සමරසිංහ මහතා පැවසුවේ රජය නිර්මාණාත්මක යෝජනා සලකා බලමින් සිටින නමුත් රාජ්‍ය සිල්ලර වෙළඳ කටයුතු ප්‍රධාන පෞද්ගලික සුපිරි වෙළඳසැල් සමූහයන් වෙත භාරදීමේ අදහස ප්‍රතික්ෂේප කරන බවයි.
රජයේ සාර්ථකත්වය අවසානයේ රඳා පවතින්නේ ප්‍රතිසංස්කරණ මගින් ලාභදායීතාවය, සැපයුම්කරුවන්ගේ විශ්වාසය, තොග ලබා ගැනීමේ හැකියාව සහ පාරිභෝගික සේවාව යන කරුණුවල මැනිය හැකි တိုးchart එකක් ඇති කරන්නේද යන්න මතය.
ඒ වන විටත් රුපියල් බිලියන 24ක එකතු වූ අලාභයක් වාර්තා වී ඇති හෙයින්, අර්බුදයට ලක්ව ඇති රාජ්‍ය ව්‍යාපාරයක් එහි මූල්‍ය ගැටලු වෙනත් තැනකට යොමු නොකර ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට ආණ්ඩුවට හැකිද යන්න පිළිබඳ ප්‍රායෝගික පරීක්ෂණයක් බවට ලංකා සතොස පත්ව ඇත.
මීළඟ මිනුම්දණ්ඩ වනුයේ ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහන මගින් ආයතනයේ පොදු මහජන අරමුණ ආරක්ෂා කර ගනිමින් සහ අනාගත බදු දීම්, ප්‍රසම්පාදන සහ ෆ්‍රැන්චයිස් තීරණ විනිවිද පෙනෙන වාණිජ ප්‍රමිතීන්ට යටත් කරමින් අලාභ අවම කර ගැනීමට හැකි වන්නේද යන්නයි.
