එක්ස්ප්‍රස් පර්ල් (X-Press Pearl) නෞකා විපතින් සිදු වූ හානිය වෙනුවෙන් මූලික වන්දි ලෙස ඇමෙරිකානු ඩොලර් බිලියනයක් ගෙවන ලෙස ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය අදාළ සමාගම්වලට නියෝග කර වසරකට වැඩි කාලයක් ගතවී තිබුණද, එම නියෝගයට අනුව දැනට අයකර ගැනීමට හැකිවී ඇත්තේ ඩොලර් මිලියනයක පමණ මුදලක් පමණි. බහුජාතික සමාගම්වලට එරෙහිව පරිසර තීන්දු බලාත්මක කිරීමේ ඇති අභියෝගය මෙමගින් මනාව පැහැදිලි වේ.
පරිසර නීතිවේදී සංගමය (CEJ) නියෝජනය කරන ජ්‍යෙෂ්ඨ නීතිඥ ආචාර්ය රවින්ද්‍රනාත් දාබරේ මහතා පෙන්වා දෙන්නේ, නියෝග කළ වන්දි මුදල සහ සැබවින්ම ලැබී ඇති මුදල අතර ඇති මෙම විශාල පරතරය මගින්, බහුජාතික සමාගම් නිසා සිදු වන පරිසර හානිවලට සාධාරණය ඉටු කරගැනීමේදී කුඩා රටවල් මුහුණ දෙන සීමාවන් පැහැදිලි වන බවයි.
2021 මැයි මාසයේදී ගිනිගැනීමට ලක්වූ එක්ස්ප්‍රස් පර්ල් නෞකාව 2021 ජූනි මාසයේදී ශ්‍රී ලංකාවේ බස්නාහිර මුහුදු තීරයේදී ගිලී ගිය අතර, ඉන් ප්ලාස්ටික් කැබලි (Pellets) සහ තවත් අන්තරායකර ද්‍රව්‍ය රැසක් මුහුදට එකතු විය.
එම නෞකාවේ නයිට්‍රික් ඇසිඩ්, කොස්ටික් සෝඩා, මෙතනෝල් වැනි අන්තරායකර රසායනික ද්‍රව්‍ය මෙන්ම ප්ලාස්ටික් කැබලි ටොන් 1,680 ක් පමණ ප්‍රවාහනය කරමින් තිබිණි.
ගිනිගැනීම සහ නෞකාව ගිලී යාම නිසා වෙරළ තීරය දැඩි ලෙස දූෂණය වූ අතර, සාගර පද්ධතියට විශාල හානියක් සිදුවී ධීවර කටයුතු අඩාල විය. එමගින් ප්‍රදේශයේ ධීවර ජනතාව දැඩි ආර්ථික අර්බුදයකට ලක්වූහ.
ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය නියෝග කළ ඩොලර් බිලියනයක වන්දිය
2025 ජූලි 24 වනදා ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ පංච පුද්ගල විනිසුරු මඬුල්ලක් විසින් මෙම අනතුරට අදාළ මූලික අයිතිවාසිකම් පෙත්සම් සලකා බලමින් ඓතිහාසික තීන්දුවක් ලබා දෙන ලදී.
සිදු වූ දැවැන්ත පරිසර හානිය සහ ආර්ථික පාඩුව සලකා බලමින්, නෞකාවේ අයිතිකරුවන්ට, මෙහෙයුම්කරුවන්ට සහ දේශීය නියෝජිතයන්ට මූලික වන්දි ලෙස ඇමෙරිකානු ඩොලර් බිලියනයක් ගෙවන ලෙස අධිකරණය නියෝග කළේය.
එම මුදල 2025 සැප්තැම්බර් 23 වනදා වන විට ප්‍රථම වාරිකය ලෙස ඩොලර් මිලියන 250 ක් ගෙවමින්, වසරක් ඇතුළත වාරික කිහිපයකින් ගෙවා නිම කළ යුතු බවට තීන්දුවේ සඳහන් විය.
එමෙන්ම ඉදිරියේදී තවත් වන්දි ලබා ගැනීම, පරිසරය නැවත යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමේ කටයුතු අධීක්ෂණය කිරීම සහ විපතට පත් ජනතාවට මුදල් බෙදා දීම සඳහා විශේෂ යාන්ත්‍රණයක් සකස් කිරීමට ද නියෝග කෙරිණි.
කෙසේ වෙතත්, එම නියෝගය ක්‍රියාත්මක කිරීමේ ප්‍රගතිය පිළිබඳ වාර්තා පෙන්වා දෙන්නේ මූලික වාරික ගෙවීම් පවා සිදු කර නොමැති බවයි.
නීතිඥ දාබරේ මහතා සඳහන් කළේ ඩොලර් බිලියනයක නියෝගයට එරෙහිව අයකර ගැනීමට හැකිවී ඇත්තේ ඩොලර් මිලියනයක පමණ මුදලක් පමණක් බවයි.
එම මුදල ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ වන්දි තීන්දුවට අදාළව ලැබුණු මුදලක් වන අතර, මීට පෙර නෞකාවේ කොටස් ඉවත් කිරීම, වෙරළ සුද්ධ කිරීම සහ ධීවරයන්ට සහන සැලසීම වෙනුවෙන් වෙන් වෙන්ව කරන ලද ගෙවීම් සමග මෙය පටලවා නොගත යුතුය.
එක්ස්ප්‍රස් ෆීඩර්ස් (X-Press Feeders) සමාගමය සහ එහි රක්ෂණ සමාගම් පවසන්නේ එම ශෝධන කටයුතු සඳහා දැනටමත් ඩොලර් මිලියන 170 කට වඩා වියදම් කර ඇති බවයි. එමෙන්ම ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් තීරණය කරන ලද වන්දි මුදල ගණනය කළ ආකාරය සම්බන්ධයෙන් ද එම සමාගම් එකඟ නොවන අතර, ශ්‍රී ලංකා බලධාරීන් සමග මේ පිළිබඳ තවදුරටත් සාකච්ඡා කළ යුතු බව ඔවුන් පවසති.
වන්දි අයකර ගැනීමට බාධා වන ජාත්‍යන්තර නීතිමය ගැටලු
අධිකරණ තීන්දුව ක්‍රියාත්මක කිරීමට ඇති අභියෝගය මගින් ජාත්‍යන්තර නීති පද්ධතියේ පවතින දුර්වලතාවක් පෙන්නුම් කරන බව දාබරේ මහතා පෙන්වා දෙයි.
මුල්‍ය හා ආයතනික පහසුකම් අඩු රටවල්, රටවල් කිහිපයක ව්‍යාපාර පවත්වාගෙන යන බහුජාතික සමාගම්වලට එරෙහිව නීතිමය ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමේදී විශාල බාධාවලට මුහුණ දෙයි.
ජාත්‍යන්තර මට්ටමේ නීතිමය ක්‍රියාමාර්ග සඳහා විශාල පිරිවැයක් දැරීමට සිදුවන අතර, විවිධ රටවල පවතින එකිනෙකට වෙනස් නීති රීති සහ සංකීර්ණ ක්‍රියාපටිපාටි ද මෙයට බාධාවක් වේ.
දාබරේ මහතාට අනුව, පරිසර සාධාරණත්වය යනු අදාළ රටේ ආර්ථික ශක්තිය හෝ දීර්ඝ කාලීන නීතිමය සටනක් පවත්වාගෙන යාමට ඇති හැකියාව මත තීරණය විය යුත්තක් නොවේ.
එබැවින්, බහුජාතික සමාගම් විසින් සිදුකරන පරිසර හානිවලට උන් වගකිව යුතු බවට පත්කෙරෙන, නීත්‍යනුකූලව බැඳී පවතින ජාත්‍යන්තර සම්මුතියක් (Treaty) අවශ්‍ය බවට ඔහු යෝජනා කරයි.
එවැනි ක්‍රමවේදයක් සඳහා රටවල සීමා මායිම් අභිබවා යන පරිසර හානි ගැන කටයුතු කළ හැකි විශේෂිත ජාත්‍යන්තර අධිකරණයක (International tribunal) සහාය හිමිවිය යුතු බව ද ඔහු පෙන්වා දෙයි.
දේශීය අධිකරණයකින් කොතෙක් බලවත් තීන්දුවක් දුන්නද, එය ජාත්‍යන්තර මට්ටමින් ක්‍රියාත්මක කිරීමට අන් රටවල සහාය නොමැති නම් ඉන් පලක් නොවන බවට ඇති බිය මෙම යෝජනාවෙන් පැහැදිලි වේ.
ධීවර ජනතාව තවමත් විපතේ
නීතිමය තර්ක විතර්ක කෙසේ වෙතත්, එක්ස්ප්‍රස් පර්ල් අනතුරේ විපාක තවමත් ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළබඩ ධීවර ජනතාවගේ ජීවනෝපායට ඍජුවම බලපායි.
ගිනිගැනීමෙන් පසු ධීවරයන්ට මුහුදු යාමට සීමා පැනවුණු අතර, සාගරය දූෂණය වීම නිසා මත්ස්‍ය අස්වැන්න අඩුවී වෙරළබඩ පාරිසරික පද්ධතියට දිගුකාලීන හානි සිදුවිය.
වෙනත් ක්‍රමවේද හරහා යම් වන්දි සහ සහනාධාර මුදල් මීට පෙර ලැබුණද, සිදු වූ විශාල හානියට සාපේක්ෂව එම මුදල් ප්‍රමාණවත්ද, ඒවා නිසියාකාරව බෙදී ගියාද සහ ඉතිරි මුදල් ලැබෙන්නේද යන්න ගැන තවමත් ගැටලු පවතී.
දැනට පවතින ප්‍රධාන ප්‍රශ්නය වන්නේ ශ්‍රී ලංකාවට වාසිදායක අධිකරණ තීන්දුවක් ලැබුණාද නැද්ද යන්න පමණක් නොවේ.
එම තීන්දුව හරහා සැබවින්ම රටට මුදල් ලැබෙන්නේද, විනාශ වූ පරිසරය නැවත යථා තත්ත්වයට පත් කෙරෙන්නේද සහ අසරණ වූ ජනතාවට සුදුසු සහන ලැබෙන්නේද යන්නයි.
අදාළ රටේ සම්පත් ප්‍රමාණය කුමක් වුවත්, බහුජාතික සමාගම් මගින් සිදුවන පරිසර විනාශයන්ට එරෙහිව ක්‍රියා කිරීමට ජාත්‍යන්තර ක්‍රමවේදයන් ශක්තිමත් කළ යුතු බව දාබරේ මහතා අවධාරණය කරයි.
ශ්‍රී ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, එක්ස්ප්‍රස් පර්ල් නඩුව යනු නීතිමය වශයෙන් තැබූ ඉතා වැදගත් පියවරකි.
නමුත් ඊට අදාළ වන්දි මුදල් අයකර ගැනීම තවමත් අවසන් නොවූ කාර්යයකි.
අධිකරණ තීන්දුවෙන් සැබෑ ප්‍රතිඵල අත්කර ගැනීමට නොහැකි වුවහොත්, ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය නියෝග කළ මුදල සහ රටට සැබවින්ම ලැබෙන මුදල අතර පරතරය, ශ්‍රී ලංකාවේ සිදු වූ දරුණුතම සාගර පරිසර විනාශයට සාධාරණය ඉටු කරගැනීමේ සටන කෙතරම් අසීරුද යන්න මතක් කර දෙන කැඩපතක් වනු ඇත.
